Survival of the fittest

Globalisatie (deel 9)

Het begin van de 21ste eeuw plaatst de wereld meteen in een situatie van politieke regressie die ons terugvoert naar de toestand uit de 19e eeuw. Bovenal geldt weer de meest archasche der rechtsvormen: het recht van de sterkste. En pech voor degenen die niet de privileges hebben, niets te bieden hebben of om uiteenlopende redenen weigerden toe te treden tot de 'brede coalitie tegen het terrorisme'.

door Bas van der Plas

Het gaat nu om de 'survival of the fittest': thuis, op het werk, in het eigen land, op de hele wereld. In de zich versnellende strijd om het bestaan, om de markten, de concurrentiepositie, worden vertragende factoren als hulp aan de zwakkeren, zorg om het milieu, vluchtelingenstromen, sparen van grondstoffen voor komende generaties wereldburgers eenvoudig weggehoond.
Het primaat van de economie zet niet alleen de zwakken tegen de muur. De globalisatie functioneert als een wereldwijde loterij: de meesten verliezen, slechts een paar hebben geluk. Maar de consensus voor een dergelijk economisch systeem laat zich slechts met geweld afdwingen. Gisteren Kosovo, vandaag Afghanistan, morgen West-Europa? Het blijft een loterij, zij het een poreuze. De wildheid van de verdeling van de rijkdom keert terug in de wildheid van protesten van de verliezers. Een tomeloze economie, gebaseerd op concurrentie, levert aan de lopende band crises en instabiliteit op. Het is geen economie voor zwakke zenuwen. Daarom wordt voortdurend gezocht naar structuren die voor meer stabiliteit en minder protest zullen zorgen.

toverwoorden
De twintigste eeuw, ook de 'eeuw van de ideologieën' genoemd, leverde ons de wereldomvattende strijd tussen twee elkaar beconcurrerende economische systemen. De uitkomst van deze strijd is bekend. Het westerse model van 'democratie' en markteconomie overwon. Deze overwinning leidde er evenwel niet toe dat de gelden, die werden uitgespaard door het einde van de concurrentiestrijd tussen de twee systemen, zinvol werden besteed tot 'nut van het algemeen'. Het systeem keerde terug naar de ongeregeldheid, naar de grenzeloze hebzucht van een minderheid van sterken. De nieuwe wereldplunderaars hebben niet alleen de economische macht, maar ook de macht over de media, via welke ze met een monotone regelmaat hun nieuwe toverwoorden 'deregulering', 'globalisatie' en 'neoliberalisme' op de massa's loslaten. Maar de God van de V.S., door George W. Bush aangeroepen om het land te zegenen, blijft gewoon kapitalisme heten en is John Maynard Keynes de op aarde gezonden apostel en patroonheilige van de overwinnaars.
Tot de verliezers behoren de nationale regeringen die al lang geleden de controle op de multinationale ondernemingen verloren hebben. En de nieuwe economische ideologie dringt door tot iedere porie van het leven op elke uithoek op aarde. De wereldpolitiek is besmet met het virus van globalisatie van het primaat van de economie. Het gaat niet om miltvuur, maar om winstvuur, en vuur vaak in de meest letterlijke zin.

overwinnaars
De wereldeconomie kent haar overwinnaars, van wier handelwijze nu heel veel afhangt. En dan gaat het niet om de vraag wanneer de eerste MacDonalds-filialen in Kaboel en Kandahar worden geopend. Er zijn de overwinnaars in de wereldpolitiek, met name de V.S. als enige overgebleven grootmacht. Het ineenstorten van de Sovjet-Unie kwam toch wat onverwacht. Amerika kijkt om zich heen en begrijpt geleidelijk welke grenzeloze opties zij potentieel heeft. En potentieel betekent 't dat natuurlijk ook de V.S. oefenterrein van de nieuwe concurrentloze economie zijn. Bill Clinton won de verkiezingen van Bush senior omdat hij de binnenlandse politieke kaart beter bespeelde, evenals Bush junior van Clinton won om dezelfde reden, even los van de fraude die ook plaatsvond.
Maar intussen gaat de wereldpolitiek ook verder. Alle ogen zijn nu gericht op de leidende macht uit het Westen, op de aanvoerder van de brede coalitie, op de overwinnaar onder de overwinnaars. Wie anders kon het vacuüm opvullen dat was ontstaan na het einde van de Koude Oorlog en de contouren aangeven van een Nieuwe Wereldorde?
Maar de realiteit is tevens ontnuchterend. Washington neemt niet de verantwoordelijkheid over alles, maar leidt de commandofuncties. De Amerikaanse regering beslist wie er algemeen secretaris van de Verenigde Naties wordt en wie niet. De Amerikaanse regering beslist welke landen lid kunnen worden van de NAVO en beslist welke landen 'goed' zijn en wat 'schurkenstaten' zijn. De Amerikaanse regering beslist welke sancties er tegen 'schurkenstaten' genomen worden en beslist het verloop van de 'internationale coalitie tegen het terrorisme', alsmede over de sancties tegen degenen die geen lid van de 'brede coalitie' wensten te worden, om welke reden dan ook.

hegemonie
Toch zijn er nog twee externe factoren die de volkomen vrije ontwikkeling van de Amerikaanse leidende rol nog enigszins temperen: de Russische strategische raketten en de Verenigde Naties. De Amerikanen geloofden nog steeds in de technische droom zich volkomen onschendbaar te maken middels raketschilden. Hoewel 11 september die 'onschendbaarheid' hard op de proef stelde, gaat Bush door met de ontwikkeling van zijn raketschild. In dat kader moet het recente bezoek van Putin aan Bush gezien worden. Rusland als tweederangs natie, als verliezer van de Koude oorlog, als vertegenwoordiger van een economisch systeem dat het kapitalisme moest laten zegevieren, als jaknikker tegen de wereldleider. Amerikaanse troepen in Oezbekistan en Tadjikistan zouden 15 jaar geleden hebben betekend dat de 3e wereldoorlog was uitgebroken. Nu betekent het de Amerikaanse hegemonie op wereldschaal, die zich uitstrekt tot de invloedssfeer van Moskou.
De Verenigde Naties maken er aanspraak op om internationaal een balans van belangen voor te staan. Dat is heel nuttig wanneer deze balans wordt gecontroleerd middels vetorechten en economische invloed op lidstaten, maar zeer lastig wanneer men als enige wereldmacht deels de soevereiniteit moet opgeven of zelfs VN-besluiten moet uitvoeren die de eigen belangen niet dekken.

oligarchie
Onder aanvoering van Washington leidt het huidige primaat van de economie tot absurditeiten: loonarbeid wordt bestraft, op arbeid worden hoge belastingen geheven en de van loonarbeid afhankelijken worden steeds meer beroofd van hun in tientallen jaren moeizaam opgebouwde fundamentele rechten op sociale zekerheid en bescherming. Tegelijkertijd zijn er de aanmoedigingen voor kortetermijnspeculaties, optiebeurzen, gecontroleerde voorraden van voedsel en strategische produkten, fraudezaken, corruptie. En als het mis gaat met deze kaartenhuizen van ongebreidelde zwendel, dan betalen de internationale financieringsinstellingen de dure reddingsoperaties, die worden gefinancierd met de belastingopbrengsten die op arbeid geheven werden. De huidige wereldeconomie is gebaseerd op een virtuele speculatie die haar weerga niet kent. En deze speculatie van het kapitalisme in haar meest rauwe vorm drijft ongekende winsten in de handen van een financiële oligarchie die wereldwijd door de politiek wordt gedekt. Wanneer er in Nederland sprake is van enorme bouwzwendel haasten drie ministers zich in het parlement te komen vertellen dat 'er niets aan de hand is'. Wiens brood men eet, diens woord men spreekt. De financiële oligarchie heeft nooit genoeg, maar wordt wel gefinancierd door degenen die noch het kapitaal, noch de kennis hebben om aan deze miljardenzwendel deel te nemen, door u en mij dus. De vraag is hoe lang het nog duurt voor de oligarchie stikt in haar eigen geld en de rest van de wereld vlieglessen neemt om zich teweer te stellen, hoe dan ook...

Dit artikel is verschenen in Kleintje Muurkrant nr 362, 23 november 2001