Ons kent ons, ook digitaal

In februari 2003 verscheen het rapport "Een kwestie van uitvoering. Vernieuwingsagenda voor de presterende overheid". Geschreven door een denktank met de onwaarschijnlijke naam "De Belgen doen het beter".

door eric zwitser

Het rapport is een lofzang op de ICT als middel tegen alle kwalen, waarin de opstellers trachten aan te tonen dat de overheid slechts dàn beter kan presteren als allerlei gegevens over de burger niet alleen elektronisch worden opgeslagen, maar ook onderling worden uitgewisseld.
De namen van de tientallen medewerkenden aan het rapport geven de richting van de "vernieuwing" aan. Onder het kopje "debatten" is de top van onder (veel) meer de ministeries van EZ, VROM, LNV, BZK, Justitie en Financiën ruim vertegenwoordigd, terwijl van de politieke partijen er slechts twee deelnemen: LPF en Leefbaar Rotterdam. De doorgeworstelde lectuurlijst - het woord literatuur kan beter vermeden worden - telt maar liefst twaalf stukken waaronder Pim Fortuyns "de puinhopen van acht jaar paars". Geheel in de lijn van diens gedachtengoed laat men zich schaamteloos sponsoren vanuit het bedrijfsleven en andere bij de inhoud belanghebbenden. Enkele citaten vanonder het kopje "sponsors":
- "Zenc (www.zenc.nl) is een toonaangevend onderzoeks- en adviesbureau op het gebied van ICT, Overheid en Innovatie. Onder de opdrachtgevers bevinden zich ministeries, provincies, grotere gemeenten, uitvoeringsinstellingen, opleidingsinstituten en semi-overheidsinstellingen. Zenc droeg als initiatiefnemer inhoudelijk en facilitair bij aan de totstandkoming van dit rapport".
- United Knowledge (www.unitedknowledge.nl en www.politiek-digitaal.nl) is een "internet projectbureau voor de publieke sector (...), adviezen aan en websites voor het openbaar bestuur, de politiek, het onderwijs, de wetenschap en de cultuursector" en "droeg inhoudelijk, redactioneel en facilitair bij aan de totstandkoming van dit rapport."
- Infodrome (www.infodrome.org) "adviseert organisaties in de publieke sector over hun rol, plaats en beleid in de informatiesamenleving. Infodrome als adviesbureau is onderdeel van United Knowledge B.V. en bouwt voort op het werk van de denktank die van 1999 tot 2002 het kabinet adviseerde over de gevolgen van ICT voor samenleving en overheid" en "droeg inhoudelijk bij aan de totstandkoming van dit rapport."
- Nederland Kennisland (www.kl.nl) "wil Nederland ontwikkelen tot een sleutelregio in de internationale kenniseconomie, op een manier die economisch en sociaal meerwaarde creëert. Dat doet KL door vernieuwende experimenten op te zetten, succes te identificeren en te verspreiden en door lerende netwerken te organiseren. KL droeg inhoudelijk en facilitair bij aan de totstandkoming van dit rapport."
- ITAFIT (www.itafit.nl) "verricht onderzoek naar die bestuurlijke innovaties waarbij ICT een belangrijke rol speelt. In de stichting participeren vertegenwoordigers van overheid, organisaties uit de zakelijke dienstverlening en universiteiten, te weten Overheid Innovatief, PinkRoccade, Zenc en IME Consult. Itafit droeg financieel bij aan de totstandkoming van dit rapport."
- PinkRoccade (www.pinkroccade.com) "levert diensten op het gebied van informatie- en communicatietechnologie aan informatie intensieve sectoren, zoals overheden, instellingen met publieke taken, gezondheidszorg, banken, verzekeraars en de industrie. PinkRoccade stimuleert als initiatiefnemer van haardvuursessies het debat over bestuurlijke innovaties en droeg financieel en facilitair bij aan de totstandkoming van dit rapport."
- ROI (www.roi-opl.nl) "begeleidt organisaties en individuele medewerkers in de overheid op een breed terrein met open inschrijvingen, coaching en in company-uitvoeringen, met opleidingsadviezen en maatwerktrajecten ter ondersteuning van veranderingen in organisaties. Zijn klanten zijn bestuurders en ambtenaren uit alle lagen van de overheid. Het ROI droeg financieel en facilitair bij aan de totstandkoming van dit rapport."
- Politiek-digitaal.nl (www.politiek-digitaal.nl): "Dit rapport is digitaal beschikbaar via www.belgendoenhetbeter.nl. De redactie van Politiek-digitaal.nl heeft daar ook alle bijlagen, casusbeschrijvingen, aanverwante artikelen en het digitaal debat in één dossier bijeengebracht."

Dat bijeengebrachte dossier is de moeite van het lezen meer dan waard en het uiten van kritiek is meer dan nodig. Al die financiële en facilitaire en anderszinse bijdragen, ongetwijfeld beschikbaar gesteld vanuit middels riante declaraties aan de algemene middelen onttrokken overwinsten, leiden namelijk tot een akelige toekomstvisie. Geeft de weergegeven sponsorlijst al een beeld van wie nieuwe mega-projecten en -winsten wel zien zitten, griezelig wordt het wanneer je ziet dat ook instanties als het Agentschap BPR en de VNG aan de debatten deelnamen en doodeng als blijkt dat instellingen en groepen die zich meer bezighouden met privacybescherming (bijvoorbeeld het College Bescherming Persoonsgegevens) de grote afwezigen in het rapport zijn.
Heb ik een àl te argwanende geest als mij opvalt dat in de alfabetisch weergegeven lijst van auteurs slechts één uitzondering wordt gemaakt, waardoor voormalig BVD-opperhoofd en ex-super-PG Arthur Docters van Leeuwen nadrukkelijk bovenaan de lijst prijkt, gevolgd door Wim Deetman, Ivo Opstelten, Marco Pastors en Roel in 't Veld?

Doodeng
Ik gebruik dat woord omdat de suggesties in het rapport schrikbarend zijn. En hoewel het rapport voor een niet gering deel bestaat uit gebakkenluchtkretologie als "We nemen Luther niet serieus als we zeggen dat we hier staan en niet anders kunnen", valt vanwege de "zwaarte" van de betrokken namen te vrezen, of Luther nou serieus genomen wordt of niet, de overheid dat zeker wel dit rapport zal doen.
Dat kan hele vervelende gevolgen hebben. Zo staat bijvoorbeeld in paragraaf 2.2 onder "Het gras bij de buren is groener" juichend geschreven: "In het buitenland zijn genoeg voorbeelden te vinden van concrete oplossingen van maatschappelijke problemen die in lijn liggen met de visies uit de rapporten. De commissie heeft een aantal voorbeelden verder uit laten werken in vergelijkende casestudies:
* Sociale zekerheid in België: eerste dag aanmelding van werknemers door werkgevers via internet.
* Gezondheidszorg in Denemarken: regie van huisarts en patiënt over het eigen elektronische dossier.
* Voedselveiligheid in Duitsland: elektronische database voor runderen en experimenten met een elektronische dierpas.
* Terrorismebestrijding in de Verenigde Staten: innovaties sinds 11 september 2001 die de informatie-uitwisseling ten behoeve van de bestrijding van terrorisme afdwingen."

Tsja, de VS doet wel meer op het gebied van "terrorismebestrijding" in vormen die de mijne niet zijn, maar de "zelfbenoemde commissie" die "tijdens een 'haardvuursessie' op 17 oktober 2002 over de uitblijvende vernieuwing van de publieke sector na een felle discussie" besloot "zelf de handschoen aan te trekken", tilt daaraan kennelijk wat minder zwaar. Daarbij zijn Docters van Leeuwen c.s. zich er overigens wel van bewust dat hun rapport op weerstand zal stuiten: "Dit manifest kan op tal van punten bekritiseerd worden..." Dat is meteen ook de enige terechte constatering in dit 44 pagina's tellend pamflet waarin politieke, ambtelijke en bedrijfshotemetoten schaamteloos durven voor te stellen desnoods middels een "noodwet" halsoverkop het hele land van een digitaal vangnet te voorzien. Het rapport is samengesteld door lieden die zich niet w