Russische televisieseries

Op het metrostation Frunzenskaya kijk ik bij binnenkomst in de dreigende loop van een Kalashnikov. Ik kan evenwel gewoon doorlopen, maar na mij wil een man met donker haar en gebruind gezicht het station binnenstappen. Hij wordt door de militie tegengehouden en naar zijn papieren gevraagd...

door Bas van der Plas

Op dinsdag 8 augustus vindt er een hevige explosie plaats in het centrum van Moskou. De ondergrondse oversteekplaats aan het Poesjkinplein behoort tot de drukste plekken in Moskou, zeker op het tijdstip van de explosie, 6 uur 's middags, chas pik, oftewel spitsuur. De Russische televisiestations onderbreken hun gebruikelijke programma's voor extra nieuwsbulletins om de Moskouse gebeurtenissen te melden. De rest van de avond zullen er elk half uur extra bulletins worden uitgezonden.
Al vrij snel na het bekendworden van de Moskouse tragedie meldt de populistische burgemeester van de metropool, Yuri Luzhkov, dat 'alles er op wijst dat de Tsjetsjenen achter de terroristische daad zitten'. Ook ultranationalist Vladimir Zhirinovsky uit zich in diverse nieuwsbulletins in soortgelijke bewoordingen.
Minister van binnenlandse zaken Vladimir Rushailo geeft politie, troepen van zijn ministerie en de FSB (opvolger van de KGB) opdracht om op alle metrostations te patrouilleren. Ook moet er extra gecontroleerd worden op drukke plekken in de stad en in woonwijken. Intussen tonen de nationale Russische tv-stations beelden van zwarte rook die uit de ondergrondse oversteekplaats walmt, even later gevolgd door de eerste beelden van slachtoffers. Veel bloed, verschroeide lichamen, mensen die in shocktoestand de trappen opklauteren.

heksenjacht
Gevolg van de beschuldigingen van Luzhkov en Zhirinovsky is de zoveelste heksenjacht op eenieder met een donker uiterlijk. Deze heksenjacht wordt nog eens extra gevoed als de televisie 's avonds ook nog beelden uitzendt van eerdere explosies in Moskou die de Tsjetsjenen in de schoenen werden geschoven. Bewijzen daarvoor zijn er totnutoe evenwel niet geleverd, maar de explosies vormden wel een belangrijke aanleiding voor de tweede Tsjetsjeense oorlog (zie ook Kleintje Muurkrant 341). Ook voor de recente aanslag in Moskou ontbreekt nog iedere aanwijzing voor Tsjetsjeense daders. Laat op de avond na de explosie toont de televisie de eerste compositiefoto's van mogelijke daders. Deze zijn zo algemeen dat 20% van de bevolking van de Russische Federatie tot de verdachten zou kunnen behoren. Toch wordt er weer gesproken over minstens één verdachte met 'een Kaukasisch uiterlijk'.
De volgende dag richt president Putin zich via de televisie tot het Russische volk. Hij verklaart dat 'terroristen geen nationaliteit hebben' en men 'dus niet in algemene zin over Tsjetsjenen kan spreken'. Hij neemt evenwel niet duidelijk afstand van de eerdere verklaringen van Luzhkov en Zhirinovsky. Ook meldt Putin dat er tegen terrorisme slechts één medicijn bestaat: 'een adequaat antwoord'. Hoe dat adequate antwoord eruit zou moeten zien laat hij verder in het midden.

herhalingen
De volgende dagen blijven de televisiezenders beelden herhalen van bloedende en verbrande slachtoffers. Honderden Russen melden zich volgens de nieuwsbulletins spontaan als bloeddonor. Een week na de explosie is het aantal slachtoffers opgelopen tot twaalf. Begrafenissen leveren weer nieuwe beelden op die tussen de reclameblokken en Braziliaanse televisieseries de schermen vullen. Verteld wordt hoe een jonge journaliste van Moskou Nieuws omkwam toe zij door de voetgangerstunnel snelde om na werktijd haar vriend in de armen te sluiten. Op de begraafplaats worden de geijkte opnamen van huilende mensen gemaakt en landelijk uitgezonden.
In alle metrostations staan politieagenten met gummiknuppels en pistolen, speciale eenheden met kalashnikovs. Ook op straat wordt veel gecontroleerd. Naar verluid zijn er 20.000 extra manschappen ingezet die diensten van 12 uur draaien. Overal worden de 'Kaukasische uiterlijken' eruit gepikt en stevig gecontroleerd. Op de Vyborg-markt in Sint Petersburg vindt een ware razzia plaats onder de overwegend Azerbeidjaanse handelaren. Deze handelaren werden eerder nog met rust gelaten nadat ze hun verplichte steekpenningen aan de politie hadden betaald.

hoofdrollen
De televisie blijft de hoofdrol spelen in de massahysterie die het gevolg is van de explosie in Moskou. Reeksen 'experts' komen aan het woord over achtergronden van de explosie, over de gebruikte explosieven, de motieven, de psychologie, de trauma's, de aard van de verwondingen, de complotten. Iedere expert heeft een eigen theorie. Tsjetsjenen, criminelen of linkse extremisten zouden de daders kunnen zijn. Trotyl, zelfgefabriceerde explosieven of TNT zou de springstof kunnen zijn, in hoeveelheden variërend van 200 gram tot anderhalve kilo. Sommigen pleiten voor deportatie van alle 'Kaukasische uiterlijken' uit de Russische hoofdstad, anderen menen dat dit het begin is van een 'masonistische' aanval op de Russische Federatie.
Eindeloos worden de beelden van 8 augustus herhaald. Bloed, walm, lijken, ambulances, wegafzettingen. De Moskouse psychologe Yelena Shestopal mag evenwel voor de televisie komen verklaren dat 'de Russen hun vermogen om gevaar te voelen verloren hebben omdat we al zo lang in oorlog geleefd hebben. Iedere dag begraven we wel iemand. En de doden van het Poesjkinplein, de gewonden, de verbranden zullen het volk niet in een shocktoestand kunnen brengen.'
Politie, speciale eenheden, FSB blijven patrouilleren, controleren, de compositiefoto's bestuderen. De bevolking ondergaat de beelden op de televisie als een nieuwe serie, nu eens niet uit Brazilië of Venezuela, maar gewoon uit eigen land, bij jou om de hoek. De hysterie houdt op als de onderzeeër Kursk in de Barents Zee aan de grond loopt en er weer een nieuwe televisieserie aan het Russische volk kan worden gepresenteerd. Ditmaal hebben de hoofdpersonen geen Kaukasisch uiterlijk, zijn hun tegenspelers niet bewapend met kalashnikovs, maar zijn het stoere mannen in marine-uniform...

Bas van der Plas is coördinator Insudok, informatie- en dokumentatiecentrum over de voormalige Sovjet-Unie en de GOS-landen. Zie onze website www.stelling.nl/insudok

Dit artikel is verschenen in Kleintje Muurkrant nr 347, 25 augustus 2000