Ontwikkeling van de kleptocratie

Kapitalisme op z'n Russisch (deel 2)

Na de ineenstorting van de Sovjet-Unie verdeelde een tiental clans rond oligarchen in Rusland de erfenis van talloze miljarden. Een klasse van kleptocraten ontstond, maar voor het grootste deel van de bevolking resteerde ellende, armoede en verval. Een uitzichtloze situatie in een land waar Vladimir Poetin regeert in een positie tussen oligarchen en proletariërs.

door Bas van der Plas

De Russische mafia werd een belangrijke factor in de zich richting kapitalisme ontwikkelende economie. Veel bedrijven waren in handen van de georganiseerde misdaad, andere bedrijven betaalden 'beschermgeld' aan de mafia. Een groot aantal bedrijven was niet geregistreerd of trok zich niets aan van wetgeving, zij betaalden geen belasting, waardoor de staat geen inkomsten kreeg en bezuinigde op alle basisvoorzieningen zodat de verarmde bevolking het nog slechter kreeg. Volgens de Staatsbelastingdienst van de Russische Federatie betaalde ook maar slechts 16% van de wel geregistreerde ondernemingen hun belastingen volledig en op tijd, 50% deed dat onregelmatig en 34% negeerde alle belastingaanslagen. Vanuit bedrijven die in handen waren van criminele groeperingen ging men zelfs zover ervoor te zorgen dat belastingkantoren afbrandden, waarbij ook alle gegevens verloren gingen, andere ondernemers zetten huurmoordenaars in om al te lastige belastinginspecteurs een toontje lager te laten zingen.

daling levenspeil
Vroegere topfunctionarissen van de Communistische Partij van de Sovjet-Unie, leden van de nomenklatura, zijn prominent aanwezig onder de nieuwe bourgeoisie van Rusland. De Moskouse sociologe Olga Chrystanovskaya komt na bestudering van dit fenomeen tot de conclusie dat tweederde van de huidige Russische kapitalistische elite haar wortels heeft in de Sovjet-nomenklatura. "De rijkste en meest succesvolle onder hen werden van het begin gedekt door staatsbelangen. De oprichters van de machtige commerciële banken in de jaren 90 waren vertegenwoordigers van machtige krachten binnen de staat. Zij waren de agenten van een nieuwe financieel-politieke oligarchie, die staats- en privébelangen samenbond."
Met uitzondering van een aantal olie- en gasbaronnen kregen de meeste oligarchen van het nieuwe Rusland hun positie evenwel niet door hun plaats in de vroegere partijhiërarchie. In de Sovjettijd was bijvoorbeeld Vladimir Goesinsky van de Most-groep theaterdirecteur, Boris Berezovsky, de in Engeland verblijvende oligarch om wiens uitlevering Moskou heeft verzocht, was wiskundige en Michail Friedman van de Alfa-groep was natuurkundige. Goede connecties met de partijtop waren evenwel noodzakelijk.
De ontwikkeling van de kleptocratie in het Rusland van na 1991 zorgde voor een rampzalige daling van het levenspeil van de bevolking. Het Human Development Report van 1999 (zie ook deel 1 in Kleintje Muurkrant 377) meldt hierover: "Voor de jaren 90 stonden de landen van Midden- en Oost-Europa en van het GOS bekend om de hoge graad van basiszekerheid die zij hun bevolkingen boden. Het recht op volwaardige, levenslange werkgelegenheid was gegarandeerd. Hoewel de inkomens laag waren waren ze stabiel en verzekerd. Veel elementaire consumptiegoederen en diensten waren gesubsidieerd en met regelmaat verstrekt. Mensen hadden de garantie van eten en waren voldoende gekleed en gehuisvest. Zij hadden gegarandeerde gratis toegang tot onderwijs en gezondheidszorg. Zij kregen een inkomen wanneer zij met pensioen gingen en profiteerden regelmatig van andere vormen van sociale bescherming."
Onder het kapitalisme is het leven een stuk grimmiger en ook korter geworden. Tussen 1991 en 1995 daalde de gemiddelde levensverwachting van de Russische man van 63 naar 58 jaar. Groeide de Russische bevolking in 1990 nog met 2,4%, in 1996 was er een daling van 5,4%! De nationale gezondheidszorg stortte vrijwel volledig in en leidde tot een explosie van tuberculose en andere overdraagbare aandoeningen die daarvoor nog onder controle waren. "Veel van de ziekten die terugkeren zouden in bedwang gehouden kunnen worden door standaard immuniteitsprogramma's. Gevallen van polio, die zeldzaam zijn in het westen, beginnen terug te keren in Rusland...", schrijft het Human Development Report. Tussen 1989 en nu is Rusland in de ban gekomen van een ware AIDS-epidemie, terwijl het aantal gevallen van syfilis verveertigvoudigden. "Veel van deze problemen zouden kunnen worden opgelost, of tenminste in bedwang gehouden, door een goed functionerend openbaar gezondheidssysteem. De ernst van de problemen geeft echter aan dat de basisgezondheidszorg aanzienlijk is verzwakt...", aldus het Human Development Report.
De verwoesting van de planeconomie ontnam aan miljoenen Russen de mogelijkheid om zichzelf en hun gezinnen te voeden, te kleden en te huisvesten. Dit leidde niet alleen tot een enorme groei van allerlei vormen van sociaal wangedrag als drank- en drugsmisbruik en huishoudelijk geweld, maar ook tot een enorme groei van de dakloosheid en het aantal zelfmoorden. Het aantal gevallen van zelfdoding verdubbelde en ook het aantal moorden nam dramatisch toe. Vooral invaliden, gepensioneerden, kinderen en vrouwen werden het slachtoffer van het "nieuwe Rusland". Vrouwen kwamen steeds verder buiten de arbeidsmarkt te staan en zij die er nog aantrekkelijk uitzagen kregen een minimumloontje aangeboden, met de mededeling dat zij de rest konden bijverdienen door de directeur, chef of andere hogergeplaatste "in natura" van dienst te zijn. Ook geweld tegen vrouwen in het gezin nam toe, zij werden vaker slachtoffer van geweld door partners. Veel vrouwen die wanhopig op zoek waren naar een baan kwamen gedwongen in de prostitutie terecht.

"democratische rechten"
In het westen werden de veranderingen in Rusland begroet als "een overwinning van de democratie" en een "zege van de vrijemarkteconomie". De "democratische rechten" die de Russen nu gekregen hebben betekenen weinig meer dan dat tientallen miljoenen Russen vermalen worden door armoede, dakloosheid, honger en ziekten. Daar tegenover staat een kleine groep parvenu's, de nieuwe superrijken, die geen enkel belang heeft bij verdergaande maatschappelijke veranderingen in de richting van democratie, invoering van collectieve voorzieningen, innovatie of modernisering. Hun rijkdom is gebaseerd op het plunderen van de lucratieve delen van de instortende Sovjetstaat, de olie- en gasvoorraden, nikkel- en goudmijnen, televisiezenders en exportvergunningen en de banktegoeden van de Staat. Het Russische volk mort, maar behalve veel gemopper draagt men het lot alsof het om een collectieve ereschuld gaat. En wat kan je ook protesteren als je democratische rechten bestaan uit het hebben van twee of drie baantjes die nog onvoldoende opleveren om van te leven, als de energieprijzen stijgen en veel produkten in de winkels onbereikbaar worden? Als elke dag een doodvermoeiende strijd voor overleven is? Er bestaat Verelendung in Rusland, vooral in de provincie, in de kleine steden, op het platteland. De nieuwe rijken reizen naar westerse winkelparadijzen, de overige burgers moeten zonen en dochters afstaan voor een uitzichtloze oorlog in Tsjetsjenië, waar "dwaze moeders" proberen hun kinderen van het slagveld terug te halen.
Boris Jeltsin, de leider van de Russische contrarevolutie in 1991, vroeg bij zijn aftreden garanties voor politieke bescherming van zichzelf en zijn gezin voordat hij de leiding overgaf aan Vladimir Poetin. Poetin, afkomstig uit de KGB, werd in zijn triomftocht naar het presidentschap gesteund door directeuren van ondernemingen, de "nationale bourgeoisie" en natuurlijk zijn eigen KGB, als iemand die het opkomend Russisch kapitalisme kon "normaliseren" en het land terug kon zetten op de kaart als belangrijke factor in de internationale verhoudingen.
Poetin heeft de macht van het Kremlin over de regio's versterkt, gewerkt aan verbetering van de belastinginning en geprobeerd de oligarchen te muilkorven. Om buitenlandse investeerders aan te trekken heeft hij gezworen dat schulden op tijd zullen worden terugbetaald. Om dit waar te maken heeft hij in eigen land de subsidies op huisvesting, openbaar vervoer en andere maatschappelijke voorzieningen afgebroken en een nieuwe arbeidswetgeving ingevoerd die werknemers reduceert tot onmondige loonslaven.
Na een tiental jaren van scherpe daling steeg het Bruto Nationaal Produkt van Rusland weer in 1999 en 2000. Dit had deels te maken met stijging van de olieprijzen, maar vooral doordat na een financiële crisis in augustus 1998 de roebel met 75% devalueerde. Door de goedkope roebel werd de Russische export aantrekkelijker. Maar nog steeds stijgen de prijzen voor huisvesting, energie, transport, gezondheidszorg, onderwijs in een niet te stuiten en niet bij te houden tempo voor het overgrote deel van de bevolking. Het oude cliché van de rijker wordende rijken en de armer wordende armen zou een toepasselijke spreuk zijn voor het Russische staatswapen.

sleutelrol
Poetin probeert Rusland internationaal weer op de kaart te zetten. Hij verruilde zijn "goede vriend George W." voor steun aan de Frans-Duitse antioorlogscoalitie. Maar het zal de Russische bevolking worst zijn (als ze tenminste nog worst kunnen betalen). Het sociaal gewicht van de Russische uitgebuite bevolking is oneindig groter dan het was in 1917, en de bittere ervaringen met kapitalistische privatisering hebben alle illusies in de magie van de vrije markteconomie de kop ingedrukt. Maar uit de rangen van Lenin en de bolsjewieken, die in 1917 aan de weg stonden van aan antikapitalistische staatsgreep, is nu de leiding van de KPRF, de Communistische Partij van de Russische Federatie, voortgekomen. Zjoeganov en de zijnen is een antisemitische, prokapitalistische kliek van chauvinisten die Poetin's afbraakpolitiek steunt. In een verdere poging om een positie op de internationale markt te krijgen zullen de frontale aanvallen op de Russische bevolking in de komende jaren alleen maar heviger worden. De bevolking heeft de afgelopen tien jaar al de harde klappen opgevangen van het kapitalistisch herstel, maar blijft in aantal toch een potentiële machtige politieke factor.
Ondanks een immense rijkdom aan grondstoffen en een groot potentieel aan hooggekwalificeerde arbeiders, technici en wetenschappers heeft de reïntegratie van Rusland in de kapitalistische wereldmarkt gezorgd voor massale armoede en de verwoesting van sociale infrastructuren. De enige oplossing ligt in de algehele onteigening van de parasieten aan de top en de vorming van een planeconomie op basis van direct beheer door associaties van producenten. Een sleutelrol in deze richting zal een politieke organisatie moeten spelen die de kliek van de KPRF ontmaskert en die een werkelijk perspectief kan bieden aan de uitgebuite bevolking. De lessen van 1917 en verdere jaren hebben aangetoond hoe een machtsovername kan leiden tot ongebreidelde repressie en machtswellust. Laten de lessen van oktober 1917 een voorbeeld zijn voor nieuwe perspectieven in Rusland!

Over herstel van het kapitalisme in Rusland is meer te lezen in "Brat, een gids door crimineel Rusland" door Bas van der Plas. Uitgave Papieren Tijger, Breda.

Dit artikel is verschenen in Kleintje Muurkrant nr 378, 18 april 2003