Privatisering van arbeidsbemiddeling en sociale zekerheid

Na het poldermodel komt het Wisconsinmodel

In Amsterdam Zuid-Oost start binnenkort een experiment met een private onderneming, die winst maakt bij het aan het werk helpen van langdurig werklozen. Het initiatief is een samenwerkingsverband van NV Werk, Maatwerk, Sociale Dienst en Arbeidsvoorziening. Er worden momenteel meer particuliere bedrijven opgericht waarbij werklozen, arbeidsongeschikten en werkenden voortdurend begeleid worden door een team van deskundigen, met het doel, hen aan het werk te houden of te krijgen en waarbij produktietempo en arbeidsproductiviteit verder worden opgevoerd zonder dat dit leidt tot uitval van de betrokken arbeidskrachten.

door Piet van der Lende

Onlangs voerde ik enkele gesprekken met beleidsmakers, die
betrokken zijn bij de voorbereiding van het experiment in
Amsterdam Zuid-Oost. Men zegt in langdurig werklozen te willen
investeren, omdat de kansen er nu zijn. De arbeidsmarkt vraagt
weer om de inzet van langdurig werklozen zeggen de arbeidsbe-
middelaars. Maar de huidige instanties werken inefficiënt zegt
men. Daarom moet het allemaal anders. Via efficiënt werkende
private uitvoeringsorganisaties moeten werklozen intensief
begeleid worden. Het experiment in Zuid-Oost is gebaseerd op
een concept, dat wel het Wisconsinmodel wordt genoemd. De heer
Bomhoff, direkteur van het onderzoeksinstituut Nijfer nodigde
Amsterdamse prominenten op het gebied van de arbeidsbemid-
deling uit, met hem eens een kijkje te nemen in het Ameri-
kaanse Wisconsin. In Amerika is de bijstandswet praktisch
afgeschaft en gaat men ervan uit, dat iedereen betaald werk
kan verrichten, ook lichamelijk of geestelijk gehandicapten,
drugverslaafden of psychiatrische patiënten. Er wordt in
Wisconsin door commerciële ondernemingen een alles omvattend
hulpverleningsprogramma opgesteld, dat zo snel mogelijk moet
leiden tot betaald werk voor de deelnemers aan het projekt.
Dan is de bijstand ook niet meer nodig, is de redenering.

enthousiasme
De Amsterdamse deskundigen op het gebied van werkgelegen-
heidspolitiek kwamen enthousiast terug. Afschaffing van de
bijstand, dat vond men te ver gaan, maar het projekt in Wis-
consin bevatte vele bruikbare elementen, was de redenering. De
direkteuren van Arbeidsvoorziening, Sociale Dienst, Maatwerk
en de NV Werk staken de koppen bij elkaar. Resultaat: men gaat
een commerciële onderneming opzetten in Amsterdam Zuid-oost
voor 1000 moeilijk bemiddelbare werklozen. De direkteuren
willen ergens tussen november 1989 en januari 1999 starten.
Nou ja, het plan wordt in alle stilte voorbereid, er is in de
voorbereidingsfase totaal geen openbaar debat over geweest.
Het moet nog even in de gemeenteraad worden besproken, maar
dat lijkt de direkteuren geen probleem. Het is de bedoeling,
dat een cliënt een gesprekspersoon van de particuliere onder-
neming krijgt, waarmee hij/zij alles moet regelen, dus ar-
beidsbemiddeling, verstrekken van de uitkering, schuldhulp-
verlening, kinderopvang, en eventuele gesprekken met maatschappelijk werk of andere psycho-sociale hulpverleners, die ook in dienst zijn van de onderneming, en die rapporteren aan die ene contactambtenaar. Deze hulpverlenende contact-functionaris lijkt een formele en informele macht over de cliënt te krijgen, die geen enkele hulpverlener of ambtenaar in Nederland ooit over zijn cliënten gehad heeft. Ieder gesprek en de behandeling van ieder psycho-sociaal of materieel probleem staat in het teken van maar een ding: zo snel mogelijk toeleiden naar betaald werk.

prestatiebonus
De contactfunktionaris krijgt een prestatiebonus als hij
iemand aan betaald werk helpt. De BV als geheel krijgt bij-
voorbeeld drie jaar uitkeringsgeld van de cliënt in een keer,
en wanneer die binnen drie jaar aan het werk is, mag de BV de
rest van het geld houden. De contactfunktionaris beschikt over
een scala aan mogelijkheden om via positieve en negatieve
prikkels het gedrag van de cliënt te beïnvloeden. De be-
slistermijnen voor bijzondere bijstand zijn kort, hooguit
enkele dagen. Een nieuw pak nodig voor de sollicitatie? Morgen
heb je het geld. Werk je niet mee aan het projekt? Dan krijg
je geen uitkering.
Niemand kan controleren, hoe in de spreekkamer van de private
onderneming de hulpverlener zijn zeer grote macht over de cliënt gebruikt en wat hij ermee doet, laat staan dat een
democratische controle mogelijk is. Het is immers een privé-
onderneming. De gemeenteraad staat buitenspel, ook al blijven
formeel de beroepsprocedures in het kader van de bijstandswet
bestaan. Het projekt zal waarschijnlijk succesvol zijn, als
het gaat om de momentopname op de korte termijn, de uitstroom
naar betaalde arbeid voor de deelnemers aan het projekt.
Er wordt veel geld in gestoken, en de cliënten zullen wel zorgvuldig worden geselecteerd. De bedenkers van het projekt verzekerden mij, dat de begeleiding niet ophoudt op het moment
dat iemand aan het werk gaat. Er vindt ook begeleiding plaats
op de werkplek. Daarnaast wordt kinderopvang gedetacheerd bij
een onderneming. Men wil voorkomen, dat cliënten weer uitval-
len of ziek worden, alles in nauw overleg met de werkgever. Je
kunt ook zeggen: als je eenmaal betaald werk hebt, ben je nog
niet van ze af.

verdere privatisering
Het experiment past in een ontwikkeling, die bij de privatise-
ring van de ziektewet en de premiedifferentiatie in de WAO al
is ingezet. Commerciële 'reintegratiebedrijven' schieten als
paddestoelen uit de grond. Zij werken volgens dezelfde prin-
cipes als bij het experiment in Zuid-Oost. Ook zij werken met
een team van deskundigen, dat financieel belang heeft bij het
zo snel mogelijk aan het werk krijgen van arbeidskrachten. Ook
hun werkwijze kwam uit Amerika overwaaien. Veel werknemers
hebben rug- en nekklachten, maar ook psychische problemen,
zoals stress en burn-out.
Een team van zo'n reintegratiecentrum, bestaande uit psycho-logen, fysiotherapeuten, orthopedisch chirurgen, en ergo- therapeuten pakt de problemen aan. De desbetreffende bedrijven juichen over de resultaten. Velen, die anders in de WAO zouden zijn beland, kunnen weer aan het werk. Het lijkt een beetje op topsportbegeleiding. Er ontstaat daarbij een gesloten circuit van hulpverleners en bedrijfsartsen, die tegelijkertijd voor commerciële verzekeraars en werkgevers werken. Een voorbeeld is het reintegratiebedrijf AFP-groep, dat eigendom is van Arboned, en de verzekeraars OHRA en Nuts.
Van een onafhankelijke beoordeling is bij deze hulpverleners geen sprake meer. Zoals gezegd, ze hebben er financieel belang bij, de werknemers zo snel mogelijk weer aan het werk te krijgen. Op deze wijze proberen werkgevers hun belangen veilig te stellen. Zij hebben er belang bij, de kosten van ziek per-
soneel zo laag mogelijk te houden. En de verzekeraars die met
die werkgevers verzekeringen hebben afgesloten proberen het
aantal uitkeringen voor ziekteverzuim en arbeidsongeschiktheid
zo laag mogelijk te houden, zodat de WAO-premies laag blijven
en zij kunnen concurreren met andere verzekeraars.
De arbeidsbemiddelingsinstellingen die het experiment in Zuid-
Oost opzetten hebben haast. Ze verwachten, dat de boven-
genoemde 'reintegratiebedrijven', uitzendbureau's en anderen
zich ook op de markt van de begeleiding van langdurig werklo-
zen zullen begeven. Dan moeten we zelf ook in de markt staan,
is de redenering.

negatieve gevolgen
Komt verbetering van arbeidsomstandigheden wel in het boekje
van de commercieel werkende hulpverleners voor?. Waarschijn-
lijk alleen, wanneer het korte termijn besparingen oplevert.
Werkloos, ziek, arbeidsongeschikt of gewoon aan het werk, grote groepen burgers zullen zich in de toekomst bij de privatisering van de sociale zekerheid moeten onderwerpen aan de begeleiding van commercieel werkende teams van deskundigen. Voor mensen die werkloos zijn, problemen hebben op hun werk, of zich ziek voelen, ontstaat een zeer hoge drempel om het recht op sociale zekerheid, op inkomensondersteuning in moeilijke tijden te realiseren. Velen zullen er alles aan doen om maar niet met dit soort instanties te maken te krijgen. Nu al is het zo, dat het niet gebruiken van rechten in de sociale
zekerheid groot is. 10% van de mensen die flexibele arbeid verricht heeft recht op aanvullende bijstand, maar vraagt deze
niet aan omdat men geen gewroet in zijn/haar priveleven wil.
Het niet gebruiken van WW- en Ziektewet rechten bij flexibele
arbeidskrachten is nog veel groter. Bij deze particuliere
bedrijven zal dat alleen maar erger worden. Ook de psycho-
sociale gevolgen voor de deelnemers aan het project op de
langere termijn zijn groot. Alles wat een mens is, denkt,
bezig houdt, teruggebracht tot: het is een arbeidskracht.
Willen en kunnen we zo wel met mensen omgaan?

Dit artikel is verschenen in Kleintje Muurkrant nr 327, 27 november 1998