Bijgelovig het derde millennium in

In een reactie op de overkill aan kritische artikelen over new age in dit krantje, houdt Ton Hendrix in Kleintje Muurkrant 320 een pleidooi voor het bruikbaar zijn van new age gedachtengoed binnen links activisme. Hij concludeert dat er een verschuiving optreedt binnen de wereld van de new agers; in toenemende mate verlaten new agers het "a-politieke"; streven zij naar harmonie zonder klassenstrijd; zijn actief in de politiek. Bovendien ziet hij mogelijkheden voor praktische samenwerking tussen radicaal links en new agers. Naar zijn mening zijn de thema's voor zo'n samenwerking vooral: milieu, arbeidsethos en het marktprincipe.

New age is gericht op persoonlijke groei en verbetering van de kwaliteit van het eigen leven door: het ontwikkelen (of importeren) van religieuze, semi- en alternatief-religieuze wereldbeelden (met eigen symbolen en geestelijke leidslieden incluis); quasi wetenschappelijke inzichten betreffende de verhouding tussen de mens en diens omgeving; gewoon ordinaire humbug en charlatanerie. Geloof en bijgeloof dus.
Uit zijn reactie valt af te leiden dat Ton het onder één noemer (new age) brengen van zulke uiteenlopende zaken als: yoga, homeopathie, antroposofie, de Bachbloesemtherapie, tantra, wicca, de kosmische complottheorie van David Icke en de geheime kracht van kristallen (om er maar enkele te noemen), niet wat veel van het goede vindt. Voor de goede orde; wat mij persoonlijk betreft worden de old age wereldbeschouwingen als Christendom en andere religieuze stelsels ook gewoon geplaatst onder geloof en bijgeloof. Trouwens, ook ideologieën, die een appèl doen op national(istisch)e symboliek (mythisch verleden, grootse voorouders en dergelijke), leveren niet bepaald een bijdrage tot vooruitgang, integendeel.
Maar, terugkomend op new age; bij zo'n breed spectrum aan verschillende opvattingen, stromingen en praktijken lijkt het nogal voor de hand liggend om je af te vragen: welk gedachtengoed of welke deel ervan dan wel binnen links activisme te gebruiken valt? Gezien zijn beschrijvingen wekt Ton de indruk dat het niet zozeer "het" gedachtengoed betreft, als wel een soort algemene richtlijn (niet zwart-wit denken, streven naar harmonie) en een praktische toepassing van een bepaald gedachtengoed (yoga). Zijn bijdrage is wat dat betreft nogal terughoudend.

Onmogelijkheden van een discussie
Binnen radicaal links loopt een discussie al snel spaak op de monoloog van het politiek correcte verhaal. Kijk nog even hoe er gereageerd werd op het artikel over Appelscha in Kleintje Muurkrant 310 en recent werd er bij het Amsterdamse blad Ravage naar aanleiding van een artikelenreeks over "de strijd tussen de seksen" een deur dichtgemetseld door kritische lezeressen. Wat niet in ons eigen correcte wereldbeeld past hoort er gewoon niet te zijn, weg ermee.
In de werelden van middenrifgeobsedeerden, tarotgluurders, kristallenstrijksters, pendelgelovigen en wat er nog meer aan practicanten van allerlei wazig gedachtengoed rondloopt, zal men niet zo snel naar mortel grijpen om een deur dicht te metselen. De traditionele oplossingen voor sociale tegenstellingen zijn daar immers in de navel dan wel tussen de oren gelegen: gewoon omdat het in jezelf zit; of omdat je er nog niet aan toe bent, dan wel omdat (met nadruk) jij daar een probleem mee hebt. Wat niet in het eigen correcte wereldbeeld past is en blijft een probleem van de ander, weg ermee.

Holisme
Ton stelt dat de basisgedachte van new age is: door zelfkennis in staat zijn je leven in eigen hand te nemen. Over het basale gegeven dat "je" leven en "je" levensstijl in sterke mate afhankelijk zijn van sociale, economische en politieke verhoudingen geen woord.
Tja, die basisgedachte doet me toch weer denken aan de grote hoeveelheid op persoonlijke groei gerichte therapieën en psychologische theorieën van de jaren zeventig. Ook toen al die tegenstelling tussen diegenen die zich eerst persoonlijk wilden vervolmaken (zelfkennis opdoen) en daar nog steeds mee bezig zijn, en diegenen die vonden dat sociale misstanden de wereld uit geholpen moesten worden en nu vaak zelf onderdeel van een nieuwe misstand geworden zijn. Ook toen al dat wegpoetsen van structuren en veel geroep om: human potential, innerlijke transformatie, intuïtieve kennis, holisme, allemaal gekoppeld aan een absurde verheerlijking van de natuur.
Kortom, thema's welke vooral vanaf het laatste kwart van de vorige eeuw in Duitsland nieuw leven ingeblazen werden. De "onttovering van de wereld" (Weber) reduceerde allerlei sociale en fysische verschijnselen tot verklaarbare processen, ontdeed de wereld van spirituele geheimen en emotionele kleur. Als reactie hierop ontstond met name binnen Duitsland een stroming van wetenschappers die het holisme als een reactie op de naar hun ogen mechanische verschraling van de wereld ontwikkelden; het holisme als een speurtocht naar grote(re) verbanden, als medicijn voor een uiteenvallende wereld. (Volks)Gemeinschaft in plaats van Gesellschaft. Een "medicijn" dat in de periode vanaf 1935 tot 1945 door het nationaal-socialisme gebruikt en misbruikt is. Enige voorzichtigheid bij het omarmen, respectievelijk zonder meer van toepassing verklaren van holisme lijkt me dan ook niet geheel overbodig. In naam van een Opperwezen zijn misdaden tegen de mensheid gepleegd, in naam van een VolksGemeinschaft evenzeer, is nu in naam van de Natuur aan de beurt?

New middle ages
"There are more things between heaven and earth" schreef Shakespeare in Hamlet, en dat is zo. Maar dat zijn dan niet onzichtbare bovennatuurlijke verschijnselen, maar gewoon sociale structuren, processen.
Met z'n allen zittend op het breukvlak van twee millennia blijkt het, ondanks een relatief geletterde bevolking, wat betreft kennisniveau van en inzicht in sociale processen niet veel opgeschoten; het stikt van de teruggekeerde elementen uit volksgeloven en onbestemde irrationele angsten van de middeleeuwse mensen. De maatschappelijke werkelijkheid wordt grotendeels gereduceerd tot de persoonlijk beleefde werkelijkheid en de beleefde sociale relaties; voor datgene wat daarbuiten ligt bestaan blijkbaar voornamelijk bovennatuurlijke, mythische verklaringskaders. De mentale flexibiliteit en fascinatie met het bovennatuurlijke van de middeleeuwse dorpsbewoner zou meer overeenkomsten kunnen hebben met die van de laat twintigste-eeuwse West-Europeaan dan je lief is. Intuïtie en gevoel wegen zwaarder dan ratio en helder nadenken. Wat dat in handen van politieke en andere demagogen betekent valt regelmatig te bewonderen in de media. Wat dit continent betreft biedt het voormalig Joegoslavië wel een treffend voorbeeld.
Mijn bezwaar tegen new age is dat het oude vooroordelen oproept met de daarbij behorende mythische verklaringskaders, dat het mensen reduceert tot gevoelswezens die rond- en verdwalen in hun innerlijke universum, dat het geen relatie legt tussen enerzijds maatschappelijke structuren en processen, anderzijds de mensen die hierdoor gemodelleerd worden.

BK

Dit artikel is verschenen in Kleintje Muurkrant nr 322, 18 juni 1998