Het kapitalisme volgt haar eigen wetten

aktieplan werkgelegenheid, de oude doos, deel 5

Wanneer begin jaren 80 de gevolgen van de zich sinds 1973 ingezette veralgemeende recessie van het kapitalisme, behalve bij de overheden, ook bij nietgouvernementele organisaties duidelijk worden, is dat de aanleiding tot een aantal initiatieven voor behoud van werkgelegenheid. Met als voorbeeld het Aktieplan Werkgelegenheid in Nijmegen wordt ook in Den Bosch het initiatief tot een dergelijk plan genomen.

door Bas van der Plas

In Den Bosch is in het begin van de jaren 80 grote arbeidsonrust. Bij Michelin en Remington staan reorganisaties voor de deur die uiteindelijk leiden tot sluiting van de bedrijven en een grote toename van de werkloosheid in de regio. Op initiatief van mensen van de Industriebond FNV, de ABVA-KABO, het SOMO (1), de KWJ (2) en het Baanlozenproject vindt er op 24 maart 1983 een vergadering plaats in café De Unie om in Den Bosch te komen tot een Aktieplan Werkgelegenheid. "Het plan om ook in Den Bosch tot een Aktieplan Werkgelegenheid te komen, valt samen met een periode van toenemende afbraak van werkgelegenheid (Michelin!) en de onmacht van politici en andere verantwoordelijken op die afbraak een halt toe te roepen. Tegelijkertijd leven er aan alle kanten ideeën en initiatieven voor nieuwe en andere werkgelegenheid, maar die worden los van elkaar ontwikkeld en sterven vaak een stille dood bij gebrek aan voldoende klankbord en steun." (3)
Bedoeling van het Aktieplan was dan ook om de krachten te bundelen en mensen en organisaties die zich sterk maken voor behoud en uitbreiding van de Bossche werkgelegenheid samen te brengen in een soort platform. Op deze eerste bijeenkomst wordt al een reeks initiatieven genoemd die werkgelegenheid zouden kunnen creëren, waarbij het niet toevallig is dat de door organisaties ingebrachte initiatieven 'dicht bij huis' liggen. Zo wil de PSP zich samen met energie- en milieugroepen sterk maken voor een windmolenpark, kiest de KJH (4) voor het thema huisvesting en verbouwingen, Knillis en de ENFB voor aanleg van fietsroutes. Ook komt de vraag aan de orde wat het Aktieplan voor behoud van Michelin zou kunnen betekenen. "op dit moment nog niet zoveel,' luidt het antwoord, 'maar er kan vanuit het Aktieplan bekeken worden welke vormen van steun verleend kunnen worden...'. (5) Deze eerste vergadering van het Aktieplan werd door 8 personen bezocht.

zinvolle werkgelegenheid
Een tweede bijeenkomst vindt plaats op 28 april 1983, wederom in café De Unie. Dan zijn er tien personen aanwezig, vijf hebben zich afgemeld. Het doel wordt opnieuw geformuleerd: "...we proberen een bijdrage te leveren aan het scheppen of behouden van zinvolle werkgelegenheid. We willen daarbij niet wachten tot de overheid of gemeente met iets komt, laat staan de grote bedrijven. Uitgangspunt is dat er genoeg ideeën leven over het scheppen of behoud van zinvolle werkgelegenheid in Den Bosch." (6) Van de aanwezigen is een groot deel georganiseerd bij de FNV, maar er wordt gesteld dat men geen vertegenwoordiger is van een organisatie binnen het Aktieplan, maar 'personen die vinden dat er iets moet gebeuren.' (7) Op deze bijeenkomst wordt gesproken over de diverse initiatieven om tot zinvolle werkgelegenheid te komen , o.a. het openen van een kapsalon door werkloze kapsters, zelfbouwinitiatieven voor jongerenhuisvesting. Ook blijkt dat de aanwezige FNV-leden met hun districtsbestuurders gesproken hebben over het Aktieplan, die 'er wel positief tegenover staan, maar er is verder nog niets afgesproken'. (8)
Ook op de agenda staat ook de toekomst van het Aktieplan. De mogelijkheden worden bekeken om een brochure uit te geven over de verschillende werkgelegenheidsinitiatieven in Den Bosch en er zou ook een open dag kunnen worden georganiseerd over de werkgelegenheidssituatie in de stad. Een secretariaatsgroep wordt gevormd en afspraken gemaakt over het verdere bekendmaken van het initiatief. Zo wordt er op 1 mei een forumdiscussie georganiseerd over de werkloosheidsproblematiek in Den Bosch, waaraan een vertegenwoordiger van het Aktieplan zal meedoen.

uitbreiding betaald werk
Op de vergadering van 19 mei 1983 zijn er negen personen aanwezig. Van gemaakte afspraken is nog niet veel terechtgekomen, terwijl een evaluatie van de Aktieplan-deelname aan 1 mei helemaal ontbreekt. Wel heeft het KJH een gesprek gehad met wethouder Lensen over de zelfbouwplannen voor jongerenhuisvesting. 'De wethouder reageerde tamelijk positief, vooral ook omdat het plan perspectieven biedt buiten de bestaande subsidieregelingen en de daaraan verbonden beperkingen'. (9) Het KJH krijgt op de vergadering ruim de gelegenheid haar initiatieven toe te lichten, mede door een gebrek aan andere concrete initiatieven. Over het fietsrouteplan zou een 'kleine notitie' bestaan die Knillis nog moet aanleveren en ook het windmolenplan is niet concreet. Nieuwe initiatieven worden geopperd, zoals een alternatieve busonderneming opzetten die zich richt op gehandicaptenvervoer, toerisme als bron van werkgelegenheid, wijkgerichte maaltijdservice. "Naar aanleiding van deze suggesties ontstaat een discussie over de vraag of het Aktieplan alleen streeft naar betaalde (nieuwe) werkgelegenheid. Met weglating van alle nuances kan gesteld worden dat het Aktieplan streeft naar uitbreiding van volwaardige, betaalde werkgelegenheid. Dat wil echter niet zeggen dat andere doelen soms niet belangrijker kunnen zijn (bijv. het verbeteren van de eigen woonomgeving). (10)
Over de situatie bij Michelin wordt nog gesteld dat er een groep (niet van het Aktieplan) een overlevingsplan aan het uitspitten is en er bekeken wordt hoe acties kunnen worden georganiseerd als het echt verkeerd mocht gaan. De notulist eindigt met de woorden: "Aktieplanners, houdt u gereed!" (11)

'noodkreet'
De Aktieplanvergaderingen in de zomermaanden van 1983 worden zeer slecht bezocht. Dit leidt in een schrijven van 30 september 1983 tot een 'noodkreet': "...Met het Aktieplan proberen we als werklozen, vakbondsleden, jongeren en uitkeringstrekkers samen zulke initiatieven [voor nieuw werk] te nemen. En het is ook de bedoeling daar aktie voor te voeren zoals de naam Aktieplan aangeeft. De laatste tijd zat de klad er wat in (lage opkomst)." (12) Het schrijven meldt ook: "of we spreken konkrete nieuwe acties en initiatieven af, ofwel het Aktieplan gaat voor de komende tijd in de mottenballen." (13)
De brief van 30 september was een uitnodiging om op 6 oktober 1983 als Aktieplan bijeen te komen in het gebouw van de KWJ in de Vughterstraat 133. De notulen van deze vergadering beginnen met te constateren dat de 'noodkreet' van de secretariaatsgroep geholpen heeft, 'want eindelijk is er weer een prima opkomst.' (14) Er zijn welgeteld 12 personen aanwezig, dus niet veel meer dan tijdens de eerste bijeenkomsten van het Aktieplan. Maar door de frustraties over de opkomst van de afgelopen maanden lijkt dit al een enorme massa. Het enige agendapunt voor de vergadering van 6 oktober is de vraag of doorgegaan wordt met het Aktieplan en zo ja met welke acties? Vanuit de sekretariaatsgroep ligt er een discussiestuk op tafel dat een viertal scenario's voor de toekomst van het Aktieplan Werkgelegenheid biedt: 1. op dezelfde wijze doorgaan, met de dreiging dat het initiatief doodbloedt; 2. concreet werken aan de uitvoering van ideeën; 3. het Aktieplan voorlopig in de mottenballen tot er echt werk aan de winkel komt; 4. opheffen van het Aktieplan. Tijdens de discussie over dit stuk is de conclusie dat er binnen het Aktieplan totnutoe teveel gepraat is en het nu tijd wordt voor aktie. Uiteindelijk wordt het besluit genomen om een banendag te organiseren als geschikt middel om actief naar buiten te treden, zodat het Aktieplan meer bekendheid krijgt en daardoor verbreed kan worden. Echter, "het is nog niet de bedoeling om meteen zo'n dag al helemaal te gaan plannen en invullen." (15) Er worden groepjes samengesteld die de taak hebben concreter voorstellen op een aantal onderdelen te maken. Deze onderdelen zijn industrie en bouw, de kwartaire sector en dienstverlening, vrouw en werk, kleinschalige bedrijven, werkloosheid. Tevens zal een stuk worden geschreven over het algemene kader van de dag en dienen de financiën en publiciteit te worden geregeld.

'interesse' van vakbonden
In november worden bij de deelnemers aan het Aktieplan een aantal stukken bezorgd, voortkomend uit het plan voor de organisatie van een banendag. Ook stuurt de sekretariaatsgroep nog een herinnering rond om vooral naar de bijeenkomst van 10 november te komen. Hier zijn elf aanwezigen en in het algemeen blijkt men zich aan de afspraken van 6 oktober te hebben gehouden. Ook blijkt evenwel dat voor verschillende sectoren contact is opgenomen met achterbannen of bestuurders van de diverse vakbonden, waar echter nog geen concrete afspraken mee zijn gemaakt. Het lijkt er op dat er van vakbondszijde nogal terughoudend gereageerd wordt op het Aktieplan-initiatief, terwijl men toch de vinger aan de pols wil houden. Deze situatie herhaalt zich tijdens de bijeenkomst van 1 december 1983. Nog steeds wordt beweerd dat de vakbonden 'interesse' hebben, maar concrete afspraken over steuntoezeggingen ontbreken. "De mensen gaan nog eens bij elkaar zitten" of "er wordt nog eens contact opgenomen' zijn de meest concrete afspraken op de vergadering. Ook wordt op deze bijeenkomst een nieuw initiatief gepresenteerd: het organiseren van een serie thema-avonden als voorbereiding en warming-up voor een lokale werkgelegenheidsdag. Als inhoudelijke accenten van de thema's worden genoemd: "1. werk in eigen hand; 2. nadruk op de plaatselijke situatie; 3. informatief (achtergrondinformatie); 4. zoveel mogelijk aansluiten op de actualiteit; 5. gericht op het formuleren van aktiepunten (richting werkgelegenheidsdag); 6. aanbieden van steun aan anderen." (16) Het eerstgenoemde thema zou tevens het motto van de avonden moeten worden. Tijdens de bijeenkomst van 22 december blijkt dat het voorstel 'thema-avonden' ervan uitgaat dat de diverse themagroepen voor de invulling zorgen. Ook wordt afgesproken een thema-avond te organiseren rond de presentatie van het Zwartboek Michelin. Themagroep Vrouw en Werk geeft aan veel werk te hebben rond 8 maart en daarom weinig ruimte te hebben voor een thema-avond in het kader van het Aktieplan. Het thema Internationale Arbeidsverdeling (sic, notulen 22 december) zou door het COS snel te organiseren zijn. Vraag is echter of dit thema past binnen de Bossche situatie. Voor het thema 'kleinschaligheid' zal contact worden opgenomen met de MEMO-beweging. (17) Weer worden veel afspraken gemaakt en blijkt de ABVA-KABO zowaar bereid het Aktieplan met 200 gulden (!) te subsidiëren.

dalende opkomst
En toen waren er op 12 januari 1984 nog zeven aanwezigen op de vergadering. Op 9 februari kwamen er nog zes. Daarvoor is de eerste thema-avond geweest op 3 februari, met als onderwerp 'werknemersplannen in bedrijven'. "Achteraf vond men vrijdagavond niet zo'n goede keus. Ook wordt betreurd dat de discussie niet goed uit de verf kwam. (...) De avond zelf moest beter voorbereid zijn...". (18) Gestreefd wordt om half maart een tweede thema-avond te organiseren over alle aspecten van de WAO. Ook wordt getracht zich als Aktieplan te wenden tot de bedrijfsledengroepen en vakbondskadergroepen van Bossche bedrijven om tot uitwisseling te komen over onder andere behoud van werkgelegenheid, werknemersplannen, arbeidsomstandigheden. Ter vergadering blijkt ook dat er een commissie werkgelegenheid FNV bestaat. "Deze commissie schijnt met identieke initiatieven als het Aktieplan bezig te zijn. Om dit op elkaar af te stemmen wordt er een gesprek geregeld...". (19) Natuurlijk weet eenieder die iets kent van de strategie van de vakbeweging dat dit soort dingen vroeger of later gebeuren. Binnen het Aktieplan komt het blijkbaar nog als een verrassing.
De vergadering van 22 maart 1984. Zeven aanwezigen. De WAO-thema-avond van 15 maart wordt als geslaagd ervaren. Er was een goede opkomst en "15 aktieve mensen die verdergaan". (20) Het Aktieplan Werkgelegenheid in Den Bosch bestaat een jaar. Van de oorspronkelijke uitgangspunten is nog niet veel terechtgekomen. Er zijn een paar thema-avonden georganiseerd en in de loop van het jaar zijn veel mensen een kijkje komen nemen, maar hebben vervolgens weer afgehaakt. Het KJH, dat in de beginperiode nogal de aandacht trok als degenen met het meest uitgewerkte concrete voorstel, waarop dan ook dankbaar werd ingesprongen, heeft zich onafgemeld uit het Aktieplan teruggetrokken. Nog steeds is het Aktieplan voornamelijk een praatcultuur en bestaat de kerngroep nog altijd uit de initiatiefnemers van een jaar eerder met een enkele aanvulling.
Volgende vergaderingen laten evenwel een verdere daling van de opkomst zien. Wel zijn er nog thema-avonden georganiseerd rond internationale arbeidsdeling en thuiswerk van vrouwen. Ook wordt op 1 mei 1984 op het Kerkpleintje deelgenomen aan het thema 'de crisis'.

de mottenballen
Op 4 juli 1984 vindt er dan nog een avond plaats over het gemeentelijk werkgelegenheidsbeleid in Den Bosch. Ook deze avond levert niet de nodige belangstelling op. Hierna leidt het Aktieplan nog enige tijd een noodlijdend bestaan. Nog steeds worden er pogingen gedaan om tot overleg met de FNV te komen over mogelijke vormen van samenwerking en nog altijd staan de vakbondsbestuurders 'welwillend' tegenover het initiatief, zonder tot veel concrete steun te komen. De boot wordt afgehouden. Binnen het Aktieplan zelf wordt al niet meer gesproken over opkomst tijdens vergaderingen, maar behoren degenen die nog wel verschijnen tot de 'kerngroep'. Het is duidelijk dat het initiatief in Den Bosch niet echt is aangeslagen, in tegenstelling tot bijvoorbeeld Nijmegen, dat als voorbeeld voor het Bossche initiatief diende. Eind 1984 komt het Aktieplan Werkgelegenheid Den Bosch in de mottenballen terecht en is sindsdien niet meer gereanimeerd, zodat gesteld kan worden dat het een wisse dood is gestorven. Als oorzaken zijn aan te geven de onverenigbaarheid van belangen en ideeën waarmee verschillende mensen aan het Aktieplan deelnamen, de afhoudendheid van de vakbondsbestuurders, het niet kunnen komen tot concrete aktiepunten en het blijven steken in een praat- en discussiecultuur, en tenslotte het sociaal-economische tij.
Aan het Aktieplan namen mensen deel met als insteek behoud van de (eigen) werkgelegenheid in Den Bosch, of vanuit een politieke doelstelling, of vanuit een vakbondsbelang. Deze laatste factor leidde ook tot de afhoudendheid van de vakbonden. Wanneer, zoals bijvoorbeeld in het Nijmeegse geval, het Bossche Aktieplan 'succesvoller' zou zijn geweest dan zouden de vakbonden gedwongen worden zich actiever op te stellen, waarbij het nog de vraag is of deze opstelling in positieve of negatieve zin voor het Aktieplan Werkgelegenheid zou uitvallen. Ook bleek het Aktieplan niet te kunnen opboksen tegen de doorzettende reorganisaties in de bedrijven. Zo verdween Michelin uiteindelijk toch uit Den Bosch en ging ook Remington, via een BSI-constructie die ook niet levensvatbaar (meer) was, verloren. De gevolgen van de recessie van het kapitalisme volgden haar eigen wetten, Aktieplan of geen Aktieplan...

NOTEN
1. SOMO= Stichting Onderzoek Multinationale Ondernemingen.
2. KWJ= Katholieke Werkende Jongeren, jongerenorganisatie van het Nederlands Katholiek Vakverbond (NKV). Later noemden zij zich 'Kritiese Werkende Jongeren'; de afkorting bleef derhalve KWJ.
3. Notulen oprichtingsvergadering 24 maart 1983.
4. KJH= Komitee JongerenHuisvesting.
5. als noot 3.
6. notulen vergadering 28 april 1983.
7. ibid.
8. ibid.
9. notulen vergadering 19 mei 1983.
10. ibid.
11. ibid.
12. Brief sekretariaatsgroep, 30 september 1983.
13. ibid.
14. notulen vergadering 6 oktober 1983.
15. ibid.
16. Discussiestuk "Over de thema-avonden", december 1983.
17. MEMO= Mens- en Milieuvriendelijk Ondernemen.
18. notulen vergadering 9 februari 1984.
19. ibid.
20. notulen vergadering 22 maart 1984.

Dit artikel is verschenen in Kleintje Muurkrant nr 339, 17 december 1999