Alternatieven voor activisme: Lobbyisme
Ik heb in het verleden nogal afgegeven op activisme (1). Met name de polarisatie die acties doorgaans teweegbrengen en de inhoudelijke dialoog die acties vooral niet teweegbrengen wekken bij mij de indruk dat actievoeren een totaal onzinnige bezigheid is. Ik voel me nu verplicht om met een alternatief te komen voor het activisme dat ik zo verguis.
door Dirk
Ik zou hier een aantal condities kunnen neerschrijven waar volgens mij een zinvolle actie aan zou moeten voldoen, maar die condities veranderen net zo hard als de politieke realiteit. Daarbij zou een dergelijke opsomming nooit volledig kunnen zijn. Nee, ik plaats van restricties aan te wijzen in de toch al zo beperkte middelen waar anarchisten in hun politieke activiteit uit putten wil ik nieuwe middelen presenteren. En hét politieke middel dat niet polariseert en onder alle omstandigheden een dialoog openhoudt is lobbyisme. En inderdaad, ik denk dat lobbyisme een effectief politiek middel kan zijn, ook voor anarchisten.
Lobbyisme heeft nogal een kwade reuk in anarchistische kringen. Het wordt vaak gezien als onderdanig gedrag naar machthebbers, parlementaire politiek en iets dat alleen door bedrijven gebeurt. Dat is het niet. Lobbyisten richten zich meestal niet op politici of parlementsleden, maar vooral op ambtenaren die besluiten in wetten moeten omzetten. Maar daarbuiten richten zij zich op zo'n beetje ieder segment in de besluitvormingscascade, van media tot ministers, van parlementsleden tot ambtenaren, op ieder bestuurlijk niveau, van gemeentelijk tot europees, afhankelijk van waar zij de meeste politieke winst denken te kunnen behalen. In de praktijk is dat dus meestal bij ambtenaren. Goede lobbyisten brengen zorgvuldig in kaart wat er speelt in de maatschappij en wat er waar te halen valt. Zij vragen politici niet om wensen van hun opdrachtgever uit te voeren, zij wijzen politici op hun beloften en de verantwoordelijkheden die zij ooit op zich hebben genomen. Zij zoeken voor politici en ambtenaren uit hoe zij volgens de opdrachtgever van de lobbyist het beste rekening kunnen houden met zaken die voor hen belangrijk zijn. Zij oriënteren zich voor besluitvormers en zien daarbij wat hun opdrachtgever het beste uitkomt. In de huidige maatschappij zijn lobbyisten onmisbaar, en ontelbaar. In het klassieke voorbeeld van lobbyisme doen lobbyisten suggesties om nieuwe wetten compatibel te maken met bestaande richtlijnen of de wensen van maatschappelijke partijen. Iedere keer als zo'n wetsvoorstel heen en weer stuitert tussen ministerie en parlement kunnen lobbyisten daar weer invloed op uitoefenen, en zo worden wetten vaak geschreven volgens de wensen van lobbyorganisaties. Het kan bijvoorbeeld zijn dat een minister constateert dat er meer huisvesting moet komen. Vervolgens zou de bouwlobby daar bovenop kunnen duiken en zodanig aan het manipuleren gaan dat de uiteindelijke conclusie is dat om meer woonruimte te creëren voor lagere inkomens, er meer huizen gebouwd moeten worden in de hogere prijscategorie. Geen weldenkend mens kan in een dergelijke redenering ooit enige logica ontwaren, maar het is de praktijk in Nederland. Het is een praktijk die je alleen kunt begrijpen als je weet hoe machtig de bouwlobby is.
Een ander voorbeeld is een milieuorganisatie die onderzoek doet naar de effecten van een bepaalde instantie, en tot de conclusie komt dat die handelt in strijd met Europese milieuwetgeving. Vervolgens stuurt die organisatie een lobbyist naar Brussel die daar een ambtenaar op zijn wenken bedient met een mooi rapport over de milieueffecten van het beleid van de betreffende instantie. De ambtenaar strijkt de credit voor het onderzoek op bij zijn baas, de instantie in kwestie krijgt vervelende sancties en de milieuorganisatie krijgt op nationaal niveau een grotere informele machtspositie, want iedereen weet dat als je niet naar ze luistert, deze organisatie de EU en haar oerwoud van wetgeving kan mobiliseren. Dat milieuorganisaties via deze weg op landelijk niveau geraadpleegd kunnen worden en zelfs subsidie kunnen verwerven is natuurlijk onrechtvaardig, maar het illustreert wel hoe effectief lobbyisme kan zijn.
Antiglobaliseringslobbyisme
Wijlen de antiglobaliseringsbeweging was grofweg op te delen in drie verschillende kampen: oud-links, dat vooral op staatsmacht uit was, de grote NGO's die zich vooral voor specifieke doelen inzetten (zoals het milieu of ontwikkelingswerk) en 'ons eigen' libertaire deel dat vooral op radicale decentralisering was gericht. Terugkijkend op die beweging kunnen we zeggen dat die geen parlementaire ruk naar links heeft teweeggebracht, noch een radicale democratisering. Ook de grote NGO's zijn er niet in geslaagd het milieu of de derde wereld veilig te stellen. Toch zijn NGO's er wel degelijk in geslaagd de politieke agenda te beïnvloeden, en als de antiglobaliseringsbeweging iets teweeg heeft gebracht (het everything-but-arms-verdrag, plattelandsontwikkelingsbeleid, bergen met EU-richtlijnen die weer wetgeving beïnvloeden, defensieve retoriek van de wereldbank etc.), dan is dat door het lobbyisme van deze NGO's. Je kunt kritiek hebben op NGO's die gezellig met de politici rond de tafel kruipen als zelfbenoemde `leiders van de beweging`, terwijl wij in de straten in elkaar geknuppeld worden en traangas en pepperspray mogen snuiven, maar effectief waren ze wel. Nu de antiglobaliseringsbeweging stil is komen te liggen kunnen grote NGO's geen beroep meer doen op een grote, demonstrerende achterban. Tevergeefs proberen de NGO's nu met Sociale Fora en Globaliseringsfestivals hun positie in de lobby in stand te houden, maar uiteindelijk zullen ze tot de conclusie gaan komen dat ze zonder woedende mensenmassa's macht moeten gaan inleveren. Deze steun van demonstrerende massa's, dit draagvlak is de munitie die lobbyisten nodig hebben om hun invloed uit te oefenen. Lobbyisten noemen dat "capacity". NGO's zijn nu op zoek naar "capacity building": campagnes die hun "capacity" vergroten. Helaas voor hen zijn ze daar zelf vreselijk slecht in. In de tijd van de antiglobaliseringsbeweging zijn het de libertairen geweest die met zwarte blokken en carnavalsoptochten de media domineerden en de NGO's onbedoeld van "capacity" voorzagen. Acties van milieudefensie zul je niet op het journaal zien en als je ze wel te zien krijgt, zijn ze er om politici in hun werk te ondersteunen. Daar krijgen de machthebbers het niet benauwd van. Deze acties zijn als capacity building minder geschikt als een woedende mensenmassa die bedwongen moet worden.
Aan de andere kant zijn de libertairen weer verschrikkelijk slechte lobbyisten gebleken in globaliseringszaken. Omdat ze altijd het vertrek van mondiale instellingen eisten zijn ze zelfs nooit rond de tafel gaan zitten met machthebbers, iets waar lobbyisme toch mee begint. Ook hebben anarchisten geen formele leiders die namens hele continenten als woordvoerder kunnen optreden, wat een goede afvaardiging zo goed als onmogelijk maakt. Het heeft geen zin om uit te zoeken met welke lobbystrategie anarchisten hun doelen zouden hebben kunnen bereiken op mondiaal niveau, en of dat überhaupt mogelijk was geweest toen de antiglobaliseringsbeweging nog in leven was. Feit is dat die beweging dood is en de grote machtsblokken weer terugvallen op neoliberale mantra's waar ze daar ten tijde van de antiglobaliseringsbeweging terughoudender in waren (2).
Libertair lobbyen
Goed, lobbyen kan dus effectief zijn, maar waarom lobbyen anarchisten dan zo weinig? Het is moeilijk om hier een uniforme uitspraak over te doen, maar persoonlijk denk ik dat dat komt omdat zij bang zijn met lobbyisme machtsstructuren te versterken of te legitimeren. Ook hebben anarchisten er een handje van om zichzelf ideologisch zuiver te willen houden, en zijn zij bang dat ze net zulke autoritaire en/of saaie klootzakken worden als de politici waarmee ze rond de tafel kruipen: wie met poep speelt, krijgt vieze vingers. Vanuit hun aversieve houding ten aanzien van machthebbers gaan anarchisten niet met ze om de tafel zitten. Het is het doel van anarchisten om machthebbers te bestrijden, niet om met ze te onderhandelen. Wat heeft een anarchist dan te zoeken in het lobbycircuit?
Laat ik in de herinnering roepen dat lobbyisme zich buiten de parlementaire politiek afspeelt, en dat er nog geen enkele instantie haar legitimiteit heeft gebaseerd op de grote hoeveelheden lobbyisten die zij aantrekt. Sterker nog, een grote invloed van lobbyisten wordt doorgaans (terecht) uitgelegd als een gebrek aan transparantie. Laat ik ook in herinnering brengen dat de invloed van lobbyisten soms verder kan gaan dan de aanvankelijke agenda van de besluitvormers voorschrijft, mits er voldoende 'capacity' is (denk aan het voorbeeld van de bouwlobby, de 'capacity' is hierbij een grote economische macht -vooral de rechtsere politici en parlementsleden zijn daar nogal gevoelig voor- maar 'capacity' kan dus ook iets anders zijn). Ik verwacht geen klassenloze samenleving te bereiken door lobbyen, maar kleine overwinninkjes lijken me toch zeker haalbaar.
Lobbyen zou anarchisten kunnen presenteren als serieuze politieke spelers, als we serieus genomen worden door politici, dan worden we ook serieus genomen door de luie journalisten die hun persberichten en verklaringen letterlijk overnemen. Via een dergelijke weg zouden we een serieuze positie in het publieke debat kunnen veroveren, iets wat we vandaag de dag niet hebben.
Daarnaast is het ook zeer goed mogelijk om macht daadwerkelijk te decentraliseren met lobbyisme. Er zijn uitzonderingen op de regel dat anarchisten niet lobbyen, en een daarvan is als het om vrijplaatsen gaat. Er is in Nederland nauwelijks een vrijplaats aan te wijzen waar niet actief voor gelobbyd is. Ook doen lobbyorganisaties voor vrijplaatsen actief aan 'capacity building' met supportorganisaties, acties en publieke activiteiten. Als ze het goed aanpakken is het resultaat voor dergelijke lobbyorganisaties dat de gemeente een deel van haar beleid (meestal welzijn, maar soms ook apart vrijplaatsenbeleid) decentraliseert naar de betreffende vrijplaats. Sommige vrijplaatsen krijgen zelfs een gemeentelijke subsidie voor hun werk zoals de grote NGO's die ook krijgen op nationaal en Europees niveau, en ik denk dat deze organisaties daar ook trots op mogen zijn.
Krakers lobbyen tegenwoordig nog altijd actief in rechtszalen.Vroeger lobbyden ze op gemeentelijk en zelfs landelijk niveau, waarmee zij een behoorlijke dosis 'capacity' verzilverden. Jammer dat die 'capacity' tegenwoordig tanende is en dat er wat er nog van rest niet gebruikt wordt om deze weer te doen groeien, maar het op civielrechtelijk niveau kunnen bestrijden van leegstand, wat kraken in feite is, zou ik als een decentralisatie van macht willen beschouwen. Deze decentralisatie is wederom via lobbyisme bereikt.
Lobbyisme is dus een middel waarmee macht effectief te decentraliseren is, het bestaat bij gratie van gerichte en overdachte acties en je krijgt er geen vieze handen van. Het vergt vaardigheden, maar die heeft de anarchistische beweging al in huis. We passen lobbyisme zelfs al toe, zij het op de laagste bestuurlijke niveaus, waar voor andere lobbyisten het minste te halen is. We zouden eens voorzichtig kunnen proberen onze lobbyvaardigheden op andere niveaus te verkennen. We zouden ook niet kunnen proberen om te gaan lobbyen op hogere bestuursniveaus, maar de praktijk leert dat anderen dat dan namens ons gaan doen.
noten:1. "Actievoeren heeft geen zin" In Kleintje Muurkrant 393, dat een reactie was op "Demonstreren heeft zin" op eurodusnie.nl/2003/07/193.shtml. Een reactie op Dirk is geschreven door David van Eurodusnie in Kleintje Muurkrant 394 met "Cynisme heeft geen zin".
2. Kijk bijvoorbeeld eens op eurodusnie.nl/2004/08/1266.shtml
Dit artikel is verschenen in Kleintje Muurkrant nr 396, 22 oktober 2004