1986 - 1988 De Vrije Zender is vrij

- 1986 - 1988 De Vrije Zender is vrij

De Oude Doos: Radio Vrij Den Bosch Deel 3

De laatste jaren van Radio Vrij Den Bosch worden gekenmerkt door verwoede pogingen om de zender in de lucht te houden. Door een grote hoeveelheid en diversiteit van actiegroepen, discussies, afscheidingen en de komst van de legale lokale radio treedt versnippering op en komt het einde van Radio Vrij Den Bosch in zicht.

door José van Vugt

Zoals in het vorige deel (Kleintje 346) beschreven bestaan rond 1986 talloze belangengroepen. Sommige zijn onderhand bij wijze van spreken instituutjes, omdat ze al lang bestaan, zoals de dan 10 jarige Werkgroep Informatie Dienstplicht ontstaan vanuit dienstweigeraars, en het 9 jaar bestaande Komité Jongeren Huisvesting . Nieuwe organisaties die voortkomen uit de aktiebeweging zoeken meer dan voorheen aansluiting bij gevestigde organisaties. Zo doet het in 1986 opgerichte Bossche Anti-Fascisme Komité een beroep op de gemeente Den Bosch om een meldpunt tegen fascisme, racisme en seksisme in te stellen.
Ook het streven naar betaalbare woningbouw met beheer van het pand naar eigen inzicht neemt andere vormen aan. In 1986 is de Stichting Doorbraak opgericht voor het bewoonbaar maken van het Van de Ven Huis in de Josephstraat en beheert de vereniging O Jeetje een pand aan de Vliertstraat en de Vughterstraat. Zelfs de Vereniging Papenhulst Blijft! is vergaand met de gemeente in onderhandeling over een huurcontract. Weliswaar met de restrictie dat de huren betaalbaar dienen te zijn en het beheer over het gebouw in eigen hand blijft, als erkenning voor hun manier van wonen en werken, maar toch.

Bij een aantal groepen komt samenwerking met "de gevestigde orde" in beeld omdat men verwacht daardoor meer serieus te worden genomen. Maar ook financiële overwegingen kunnen een rol spelen. Met het groter worden van de groep en het uitbreiden van activiteiten is meer geld nodig. Aanhaken bij gevestigde organisaties of het indienen van subsidieverzoeken bieden mogelijkheden tot financiering. Ook al moet daarvoor soms water bij de wijn worden gedaan, het doel heiligt de middelen en niemand ontkomt er uiteindelijk aan "vuile handen te maken" is daarbij het parool. Binnen de kleinschaligheidsbeweging doet zich ook een soortgelijk proces voor. Waar in het begin misschien de idealen voorop stonden, gaat het nu bij sommige mensen een rol spelen dat ze te weinig loon verdienen. Kortom, er tekent zich een organisatievorm af die minder autonoom of onafhankelijk lijkt dan die van eind 70er jaren. Daarnaast blijven groepen bestaan die zich niet afhankelijk willen maken van welke vorm van gevestigde orde dan ook.
Rond Prinsjesdag in 1987 is zoals de laatste jaren gebruikelijk een publieksvriendelijke actie georganiseerd. Dit keer wordt niet een alternatieve troonrede door een alternatieve koningin voorgelezen, maar een hit-and-run-actie uitgevoerd. Bij het Arbeidsbureau wordt de vacaturebank geplunderd. Daarna worden op straat banen uitgedeeld, begeleid door een kritisch pamflet. Naast een aantal groepen die als zelf-organisaties hun onafhankelijkheid trouw willen blijven heeft zich een nieuwe lichting actievoerders aangediend. Zij willen hardere confrontaties met de gevestigde orde. De 'nieuwe' beweging Axie Adelt voert hardere actie en steekt twee verkeerslichtinstallaties aan het Heetmanplein in brand. Het zorgt voor heftige discussies waarin de verwijten over en weer niet uitblijven. Een generatiekloof begint zich af te tekenen waarbij de 'oude generatie' gezapigheid wordt verweten en de nieuwe oppervlakkigheid. De vraag die beide partijen elkaar stellen is hoe hoogstaand de politieke idealen zijn.

De Vrije Zender
Voor Radio Vrij Den Bosch is er aan nieuws geen gebrek. Alle ontwikkelingen worden op de voet gevolgd, betrokkenen geïnterviewd, critici aan het woord gelaten en live discussies uitgezonden. En ook Radio Vrij Den Bosch ontkomt niet aan terugkoppeling van haar inhoudelijke doelstelling. De radiogroep is uitgebreid met jongere mensen die geen zin hebben ellenlang te vergaderen. Ze willen doen in plaats van praten. Er komen radiomakers bij die een onderdeel verzorgen domweg omdat ze dat leuk vinden en zolang het niet seksistisch, racistisch of fascistisch is, kunnen ze hun gang gaan. Zo behandelt het radioprogramma Radio NetNet culturele zaken en wordt bijvoorbeeld à la Willem de Ridder een radiospeurtocht door en rond Den Bosch gehouden. Nog een voorbeeld is Radio Paladioladio dat veel aandacht besteedt aan experimentele muziek. Het experimentele kunstenaarscentrum V2, begonnen in de Vughterstraat 234 in Den Bosch, vindt er een podium.
Het belangrijkste argument om deze radioprogramma's een plaats te geven op de zender is dat men de makers kent en de radiogroep vernieuwend wil zijn. Een beweging die vastroest lijkt funest voor het verwezenlijken van idealen en dus zijn experimenten welkom. Om die reden worden ook mensen toegelaten die een kortere bijdrage willen leveren. In het mededelingenprogramma Bla Nova, met korte informatie over acties, is bijvoorbeeld een gesproken column te horen: "Onze man uit de provincie", later "Inspecteur Tussenlits". Omdat er zoveel autonome groepen via de zender van Radio Vrij Den Bosch uitzenden wordt een overkoepelende naam gezocht en gevonden. Radio Vrij Den Bosch zendt vanaf dat moment uit als onderdeel van De Vrije Zender.
Van tijd tot tijd vinden aparte vergaderingen plaats waar vertegenwoordigers van de verschillende radiogroeperingen zijn uitgenodigd. Tijdens die vergaderingen kunnen inhoudelijke zaken aan de orde komen, maar steeds vaker gaat het om praktische aangelegenheden. Soms neemt men elkaars programma's kritisch onder de loep, maar meer gaat het om benodigde apparatuur of technische faciliteiten in de studio en dergelijke. De radiogroep van Radio Vrij Den Bosch komt eens per week bij elkaar en houdt een vinger aan de pols bij de Vrije Zender.

Van nieuwe mensen wordt verwacht dat ze de visie van de vrije radiozender onderschrijven en voor de radio is alles wat vernieuwend is welkom. De motivatie van nieuwe mensen varieert van een politieke persoonlijke doelstelling tot meer triviale redenen zoals "ik ben net in Den Bosch komen wonen en dit is een leuke manier om mensen te leren kennen". Het is ook niet meer zo dat elke programmamaker lid is van de radiogroep en dat iedereen alles moet kunnen. De medewerkers en medewerksters voor de techniek hebben hun eigen werkplaats, sommige van hen komen op de vergaderingen van de radiogroep van Radio Vrij Den Bosch of de grotere vergaderingen van de Vrije Zender.

Herhaaldelijk is er discussie in de radiogroep of het nog wel de goede kant op gaat. Er worden technisch steeds betere programma's gemaakt, ook beter luisterbaar doordat beknopter wordt gewerkt, maar ieder is vrij in zijn of haar keuze van het onderwerp. Dat zou het luisterpubliek kunnen verbreden, maar de vraag is of dat ook wel gebeurt. Bijna iedereen wil graag die verbreding maar constateert ook dat daarmee de radio geen duidelijke doelgroep meer heeft. Als de ene week een aantal jongeren uit Den Bosch West naar zichzelf luistert en de volgende week een programma hoort over het verzet in El Salvador is de vraag of dat uitnodigt tot vaker luisteren, andersom ook natuurlijk. Preken voor eigen parochie, dat wil zeggen alleen maar nieuws uit kraakpanden en wat daarmee samenhangt, zoals in de begintijd, wordt ook niet meer geschikt gevonden. Er wordt wel eens opgebeld door luisteraars, meestal naar aanleiding van het feit dat ze zelf met het programma-item te maken hebben, maar de radiogroep zou graag meer reacties horen. Ook Bla Nova, het mededelingenprogramma met aankondigingen en korte verslagen van activiteiten, levert minder respons dan gehoopt.

1 April
In 1986 besluit de radiogroep om op 1 april te testen hoeveel mensen er luisteren. Bovendien is het scenario te mooi om niet uit te voeren. In Bla Nova wordt verteld dat Radio Vrij Den Bosch gaat experimenteren met Vrije TV. De zender zal "Prettig gestoord" gaan heten. Een zogenaamd technisch deskundige op het terrein van audiovisuele media vertelt in een interview wat er voor nodig is om de vrije tv te ontvangen. Omdat het geluid nog niet via de tv verzonden kan worden moeten mensen hun radio aanzetten, afgestemd op Radio Vrij Den Bosch. Als test zal er een franse film worden vertoond. De grap slaagt. Veel mensen proberen vergeefs de film in beeld te krijgen door hun antennes te draaien zoals aanbevolen door de technisch deskundige. Maar slechts een handjevol mensen belt naar de studio van Radio Vrij Den Bosch.

Begin van het einde
In 1987 zijn er nog maar weinig programmamakers. In 1985 waren meerdere dagen per week uitzendingen te beluisteren van 's middags tot diep in de nacht. Dat kon dankzij een grote diversiteit aan groepen. Maar na 1986 stoppen na elkaar de verschillende autonome groepen, zoals de Flikkerradio en de Vrouwenradio vanwege een tekort aan medewerkers. De uitzendtijd wordt teruggebracht naar elke donderdagavond van 19.00 uur tot ongeveer 1.00 uur 's nachts. De radiogroep verspreidt op grote schaal een pamflet met een wervende tekst in scholen, cafés, openbare gelegenheden en via via om nieuwe medewerkers te vinden. Er komen twee nieuwe mensen op af. Dat is eigenlijk niet genoeg om de informatieprogramma's te blijven bieden. Voor muziekprogramma's zijn nog wel genoeg mensen beschikbaar. Dat blijkt ook wel uit het goed draaien van Radio Banzai op de maandagavond. Maar informatie bieden wordt door de radiogroep gezien als de kern van de radio. Wanneer daar geen mogelijkheid meer toe is dan heeft de Vrije Zender geen recht van bestaan meer, redeneert zij. Een belangrijke peiler voor het bestaansrecht van de Vrije Zender is dat mensen informatie moeten kunnen krijgen die de gevestigde media links laat liggen. Informatie "van onderop", door belangengroepen zelf aangedragen of gemaakt, komt in de reguliere media nog steeds niet genoeg aan de orde. De Vrije Zender kan onafhankelijk, zonder beperkingen door commercie of regels, de faciliteiten bieden opdat de stem van de basis gehoord wordt. Dat is van meet af aan uitgangspunt geweest van Radio Vrij Den Bosch. Zoals ook vanaf het begin programmamakers de behoefte hebben luisteraars bewust te maken van wantoestanden en ze te stimuleren zelf kritisch na te denken. Sommige medewerkers zijn vertrokken omdat ze dit uitgangspunt te star vonden. Anderen, vooral nieuwe jonge mensen, zijn zich meer toe gaan leggen op vernieuwing in de muziek, zoals de Radio Banzai groep. Van de overgebleven groep heeft niet meer iedereen tijd om elke week een radioprogramma te maken of eraan mee te werken, omdat ze bijvoorbeeld actief zijn geworden in andere actiegroepen of omdat ze een betaalde baan hebben (het wordt steeds moeilijker om in een uitkering te blijven). Een enkeling is overgestapt naar de legale lokale radio, de BLOS.
Voor de oprichting van de BLOS is indertijd ook Radio Vrij Den Bosch uitgenodigd om mee te denken over de vorm en inhoud. Twee vertegenwoordigers nemen deel aan een aantal vergaderingen, maar haken al snel af. De organisatiestructuur blijkt erg hiërarchisch en er ontstaan heftige meningsverschillen over vrijheid van invulling van programma's en informatieverstrekking. Die discussie wordt nog eens dunnetjes overgedaan in 1987 als de BLOS een discussie over de lokale media organiseert met vertegenwoordigers van Stadsgewest, Brabants Dagblad, BLOS en Radio Vrij Den Bosch.

De zender is vrij
Met een artikel in Kleintje Muurkrant, een pamflet dat breed verspreid wordt en een programma dat uitgezonden wordt door Radio Vrij Den Bosch wordt begin 1988 een laatste poging gedaan nieuwe medewerkers te werven. Het mag niet baten. De radiogroep vindt het aantal beschikbare medewerkers en medewerksters niet genoeg om consequent kwalitatief goede informatieprogramma's te bieden en daarmee is het voortbestaan van Radio Vrij Den Bosch niet meer gelegitimeerd.
Op 10 maart 1988 zendt Radio Vrij Den Bosch voor het laatst uit in een voor publiek toegankelijk feestprogramma vanuit kraakcafé De Bunker aan de Papenhulst. Luisteraars en aanwezigen krijgen een typische Radio Vrij Den Bosch avond voorgeschoteld, met veel oude herkenbare hits, zoals "De Dievenwagen" van Willy Alberti en "Das ist unser Haus" (Rauch-Haus-Song) van Ton Steine Scherben. Oud-medewerkers en trouwe luisteraars werken eraan mee. Middels interviews en oude opnames wordt teruggeblikt op bijna 10 jaar aktieradio. De avond wordt afgesloten door hèt muziekprogramma van het eerste uur "De Supermart", waarin de mooiste platen uit haar bestaan worden gedraaid.

Een paar dagen voor deze uitzending besteedt de BLOS in haar maandelijkse zondagmiddagprogramma met publiek, aandacht aan het verdwijnen van Radio Vrij Den Bosch. Twee vertegenwoordigers van Radio Vrij Den Bosch zijn voor een live interview in Theater Bis. Zij stellen dat de linkse aktiebeweging andere vormen heeft aangenomen. Radio Vrij Den Bosch is het als onderdeel van die aktiebeweging niet anders vergaan. Beproefde actie-methodes zoals demonstraties zijn verworden tot folklore en lijken geen zeggingskracht meer te hebben. De maatschappelijke politieke orde daarentegen is niet veranderd en zelfs repressiever geworden. Er zijn genoeg mensen die op een eigen manier proberen veranderingen te bewerkstelligen en ongetwijfeld zal daar "iets nieuws" uit voortkomen, veronderstellen zij hoopvol.
De interviewer is een oudgediende van de Flikkerradio en praat over het verdwijnen van De Vrije Zender. Op het moment dat de vertegenwoordigers van Radio Vrij Den Bosch bestrijden dat de zender verdwijnt, wordt uit het publiek aangekondigd dat de Vrije Zender blijft, in elk geval Banzai. Banzai is gebleven en heeft in de loop der jaren haar uitzendtijd flink uitgebreid. De zender is elke doordeweekse avond te beluisteren via 95.4 FM.

José van Vugt was programmamaakster bij Radio Vrij Den Bosch van 1982 tot 1988. De eerdere twee delen zijn verschenen in Kleintje 344 en 346. Op deze plaats wil ik de mensen bedanken die gereageerd hebben op de artikelen over Radio Vrij Den Bosch. Ik hou me nog aanbevolen voor reacties, aanvullingen of verbeteringen.

In deel 2 van de geschiedenis van Radio Vrij Den Bosch in Kleintje Muurkrant 346 is een belangrijke gebeurtenis vergeten:
Op 6 oktober 1982 wordt de voormalige Pedagogische Akademie aan het Kardinaal Van Rossumplein gekraakt. Het is één van de laatste massale kraakacties in Den Bosch. Het pand is voorbestemd om afgebroken te worden en plaats te maken voor nieuwbouw van de Raad van Arbeid. Eenmaal gekraakt dient het pand tot woonruimte en als centrum voor de linkse Bossche aktiebeweging. Het Komité Jongeren Huisvesting (KJH) houdt er spreekuur, er worden discussieavonden en aktievergaderingen gehouden, maar ook regelmatig films gedraaid en feesten georganiseerd. Het kraakcafé wordt er gehuisvest. Van de kraak maakt Radio Vrij Den Bosch opnamen en regelmatig bericht de radio over acties vanuit de PA.
Wanneer in 1983 ontruiming dreigt loopt heel aktievoerend Den Bosch te hoop. Er wordt een gigantische publiciteitsmachine in werking gesteld om de Bosschenaren ervan te overtuigen dat het pand behouden moet blijven, maar ook om het slechte huisvestingsbeleid en vernieling van de stad aan de kaak te stellen. Niet alleen middels de geijkte kanalen zoals Kleintje Muurkrant of het Brabants Dagblad. Er worden brochures, affiches en pamfletten verspreid en overal in de stad duikt het geschilderde logo van de gekraakte PA op, zelfs aan de onderkant van de ophaalbrug over de Zuid Willemsvaart.
Radio Vrij Den Bosch interviewt regelmatig bewoners en bewoonsters van de PA. Ook anderen komen aan bod, zoals het KJH, krakersgroepen en organisaties die zich profileren voor het behoud van de historische binnenstad zoals de Kring Vrienden van Den Bosch. Ontruiming wordt echter onvermijdelijk. Zodra dat duidelijk wordt starten de voorbereidingen voor een blokkade en treft de radiogroep voorbereidingen om vanuit verschillende plaatsen live verslag te doen van de gebeurtenissen.
De actiebereidheid in Den Bosch en ver daarbuiten is groot. Wanneer op 23 oktober 1983 de ontruiming zal plaatsvinden is er een zeer drukbezochte geweldloze blokkade van honderden sympathisanten. Naast rechercheurs (stillen) en agenten zijn 500 ME-ers op de been. Wegen worden afgesloten, bulldozers en vrachtwagens ingezet. Radio Vrij Den Bosch doet vanuit de gebarricadeerde PA en vanaf lokaties buiten het pand live verslag. Daarbij lopen de emoties, vooral ook van achtergeblevenen in het pand, hoog op en dat is allemaal te horen via de radio.
De gebeurtenissen rond de PA hebben zeker bijgedragen tot grotere bekendheid van Radio Vrij Den Bosch bij een breder luisterpubliek en verbreding van de radiogroep. Het hoogtepunt van de bloei van Radio Vrij Den Bosch begint dan ook rond deze tijd.

Dit artikel is verschenen in Kleintje Muurkrant nr 349, 20 oktober 2000