Fins voor Verneinung

In het uiterste noorden van de Europese Unie wordt de geschiedenis nog dagelijks herschreven. Finland trok in 1941 aan de zijde van Nazi-Duitsland op tegen Stalin maar heeft bijna zestig jaar geloofd dat het aan de holocaust part noch deel had. Nu onderzoek het tegendeel uitwijst, krijgen de slachtoffers eindelijk een stem. Maar ook de daders van weleer zitten niet stil.

door JoopFinland

Men is hier al het hele jaar bezig om "de grootste Fin" te kiezen. Je zou denken dat bovenaan zo'n lijst de twee of drie landgenoten prijken die ook in Europa en de rest van de wereld enige naam hebben gemaakt: de componist Jean Sibelius, de VN-diplomaat Martti Ahtisaari, of de filmer Aki Kaurismäki. Maar de laatste eindigt ergens in de buurt van nummer tachtig en ook mijn eigen favoriet Matti Nykänen brengt het niet verder dan plaats elf. De legendarische skispringer met de onnozele glimlach is onlangs veroordeeld tot twee jaar cel vanwege poging tot moord. Maar op anti-helden heeft men het hier niet.

Integendeel. De top-10 van superFinnen wasemt de geur van versgeplengd bloed en kruitdamp. Vredestichter Ahtisaari en toondichter Sibelius worden er weggevaagd door ijzervreters als maarschalk Mannerheim en generaal Ernrooth. De beide veldheren uit de Tweede Wereldoorlog verkeren in het illustere gezelschap van de burger Risto Ryti. Deze was de president die Finland in 1941-1944 onder dekking van Nazi-Duitsland liet oprukken tegen de Sovjet-Unie.

Wereldoorlog twee voltrok zich hier in twee nauw met elkaar verbonden bedrijven. In de herfst van 1939 viel Hitler Polen binnen en bezette Stalin in reactie daarop onder meer het oostelijk deel van Finland: Karelië. Nadat het tussen Moskou en Berlijn tot een oorlogsverklaring was gekomen, koos Finland definitief de zijde van de nazi's en bleef zulks doen tot en met het bittere einde in de herfst van 1944.

De 'Vrede van Moskou' verplichtte Finland tot het opgeven van 'Groot-Finland' en herstelbetalingen, een voorlopige regering in Helsinki veroordeelde president Ryti met een tiental anderen tot gevangenisstraffen. Ryti kreeg tien jaar maar zat daarvan wegens zijn gezondheid maar de helft uit.

Wapenbroeders
Wie met een beetje historisch besef in Finland rondkijkt, valt het meteen op hoe men hier die oorlog heeft verwerkt. De gesneuvelden hebben heldengraven, de veteranen helden-eer plus de nodige materiële genoegdoening. De vijand blijft onverminderd de Rus, in het begeleidend schrijven bij archieffoto's van 'n krijgsberaad tussen Himmler en Mannerheim of van het bezoek van Hitler aan het land, heten de Nazi's nog steeds 'wapenbroeders'... De catastrofaal verlopen oorlog wordt in feite gevierd als een overwinning: zes december, de dag waarop in 1939 de schermutselingen begonnen, is uitgeroepen tot Onafhankelijkheidsdag.

Risto Ryti heeft er weliswaar zelf niet meer ten volle van kunnen genieten -hij stierf in 1951- maar ook zijn zwartgeblakerde nagedachtenis heeft 'n snelle en wonderbaarlijke metamorfose ondergaan. Zijn memoires staan op de bestsellerlijst, in geen enkele Onafhankelijkheidsdagtoespraak wordt hij vergeten en in het plaatsje Huittinen kun je naar de Risto Ryti Zaal voor 'n avondje theater of het ophalen van je parkeervergunning... Je zou dus kunnen zeggen dat Ryti voor honderd procent is gerehabiliteerd. Dat is dan ook het logische antwoord van de verantwoordelijke minister op 'n merkwaardig verzoek.

De vereniging ProCarelia heeft zich bij de Finse regering beklaagd over de behandeling destijds van Ryti con suis en hun volledige rehabilitering geëist. Straf en strafmaat zouden volgens ProCarelia zijn vastgesteld door een illegaal want door 'n vreemde mogendheid (lees: de Sovjet-Unie) beïnvloed tribunaal. De oproep werd gedaan in 'n veelbekeken actualiteitenprogramma en ondertekend door tal van hoge omes, vooral uit defensiekringen.

De naam van de club is niet toevallig gekozen. Karelië is dus dat deel van (Groot-) Finland dat in 1944 definitief aan de Sovjet-Unie toeviel. De vierhonderdduizend verdreven bewoners van de streek en hun nakomelingen roeren zich op gezette tijden met hun eis aan 'Helsinki' om de teruggave van het gebied te gaan bepleiten in Moskou en/of bij de VN. 'De kwestie-Karelië' geeft richting aan het revanchisme zoals zich dat uit in het rehabiliteringsverzoek voor Ryti.

Verneinung
De achtergrond van de lobby rond Ryti wordt gevormd door de Finse 'Verneinung' van 1939-1944. Het is één ding om de militaire loop van een oorlog in je eigen voordeel te interpreteren. Niets wijst er immers op dat de Sovjet-Unie dit land territoriaal heeft willen bezetten en je kunt ook vragen stellen bij de zo uitgebreid beleden 'onafhankelijkheid' van Finland tijdens de Koude Oorlog (tijdens de zogenoemde 'Finlandisering').

Maar het is een ander ding om jezelf vrij te verklaren van de smet die aan het regime kleeft waarmee je hebt gecollaboreerd. Het Nazisme heeft niet alleen de bevolking van Europa beoorlogd maar ook een groot deel van die bevolking doelbewust uitgeroeid. In Finland werd tot twee jaar geleden de holocaust niet ontkend maar als zeg maar 'niet van toepassing' verklaard...

Officieel telde Finland tot 2002 zegge en schrijve achttien slachtoffers van de holocaust. Het betrof achttien Joden die in Helsinki op Duits verzoek op de boot werden gezet en niet zijn teruggekeerd. Het heeft overigens tot 1998 geduurd voordat de Finse regering aan de kleine Joodse gemeenschap hier te lande haar excuses heeft aangeboden. Het lot van de groep werd tien jaar terug voor het eerst uitgebreid beschreven in een boek van de historica Elisa Sana (schuilnaam voor Elisa Suominen).

Toen ze zich eenmaal had vastgebeten in het onderwerp, moet Suominen zich hebben afgevraagd wat ieder weldenkend mens zich zou afvragen: waarom zou in Finland het aantal vervolgingsslachtoffers zo miniem zijn gebleven? Weliswaar was de Joodse gemeenschap hier altijd klein maar aan andere 'onwelgevallige' bevolkingsgroepen bestond hier natuurlijk evenmin als waar ook, geen gebrek.

Gruwelijke teller
Terwijl ze bezig was met haar studie, bereikte de onderzoekster 'n verzoek vanwege het Simon Wiesenthal-Instituut om nadere gegevens over de omvang van de holocaust in het Finse. In 2002 publiceerde Suominen het boek 'De uitgeleverden': daarin worden drieduizend gevallen van deportatie geboekstaafd. Deze herfst kwam hetzelfde programma waarin de oproep van de vereniging ProCarelia aan bod kwam, met nieuwe cijfers en gegevens.

De gruwelijke teller staat nu op rond de tienduizend. Inkerit -ethnische Finnen uit de regio rond Sint Petersburg die in 1940 naar Finland vluchtten maar daar als staatsgevaarlijk werden beschouwd- zieke bejaarden en gehandicapten, homosexuelen, zigeuners vonden de dood in de Europese concentratie-kampen en voor hun lot waren Finse ambtenaren en medeburgers verantwoordelijk.

Deze herfst is ook, zestig jaar na afloop van de oorlog, eindelijk een officiële commissie ingesteld die het onderzoek naar de deportatie-politiek van Risto Ryti en de zijnen gaat voortzetten. In dit licht beschouwd, is het duidelijk dat de vereniging ProCarelia een beerput probeert dicht te houden. Het tegenoffensief van al die jongens en meisjes die wat te verbergen hebben, moet op 5 december aanstaande, aan de vooravond van weer een Onafhankelijkheidsviering, uitmonden in de verkiezing van Risto Ryti tot 'Grootste Fin'. Je mag in dat geval hopen dat ze in Brussel nog eens naar de commissariaten en vooral de subsidies voor Helsinki gaan kijken...

Dit artikel is verschenen in Kleintje Muurkrant nr 397, 19 november 2004