1981 - 1985 golflengte en bandbreedte

- 1981 - 1985 golflengte en bandbreedte

De Oude Doos: Radio Vrij Den Bosch (deel 2)

Begonnen met een kleine groep breidt Radio Vrij Den Bosch zich vanaf 1981 gestaag uit. In 1982 worden ook mensen van buiten het circuit van bekenden lid van de radiogroep of gaan van de zender gebruik maken. Dat leidt, analoog aan de ontwikkeling van de actiebeweging, tot een veelheid aan belangengroepen die hun eigen zendtijd invullen of waarover programma's worden gemaakt.

door José van Vugt

Een bloeiende tijd waarin vele groepen bediend worden breekt aan. Zo ontstaat, naast de al bestaande Vrouwenradio, bijvoorbeeld de Flikkerradio en Kinderradio. Maar ook verzorgt de Stroomgroep uitzendingen tegen kernenergie en voor een beter milieu. Ook op muziekgebied komen er programma's. Zo is regelmatig in speciale programma's muziek voor folkmuziekliefhebbers, bluesfanaten en dancefreaks te horen. Opvallend is de samenwerking met andere vrije zenders in den lande. Vooral bij grote landelijke acties, bijvoorbeeld demonstraties tegen kernenergie, wordt gezamenlijk radio gemaakt. Verder groeit de belangstelling voor actiebewegingen buiten Nederland. Met name de bevrijdingsstrijd in Midden-Amerika kan rekenen op aandacht en steun.

Radiogroep
Tegen de tijd dat Radio Vrij Den Bosch elke donderdag uitzendt, is er over onderwerpen niet te klagen. Dat is vanaf april 1981. Vanuit de kraakbeweging, de totaalweigeraars, maar ook vanuit de Sociale Academie worden allerlei maatschappelijke misstanden aan de kaak gesteld. In de wekelijkse vergaderingen van de radiogroep zijn altijd wel een paar mensen die vanuit bovenstaande context iets meemaken of horen wat zich leent voor een programma. Kraken of huisvesting blijft lange tijd de hoofdmoot, maar de strijd tegen kernenergie en tegen milieuvervuiling raakt steeds meer in. De radiogroep begint stukje bij beetje met het formuleren van uitgangspunten. "We waren niet financieel- of partijgebonden en wilden dat ook niet zijn. We waren een onafhankelijke radio, niet commercieel en inhoudelijk zelfstandig. Het ging ons om het laten horen van kritische programma's, actiegericht, vanuit de invalshoek van mensen die onderdrukt worden. De gevestigde orde had al genoeg stem", zegt programmamaakster Marga. Met de gevestigde orde wordt allereerst bedoeld het College van Burgemeester en Wethouders en het Brabants Dagblad, maar ook politieke partijen of andere groeperingen die "niet links genoeg zijn". Met onderdrukten wordt iedereen bedoeld die belanghebbend is in de strijd rond een rechtvaardige samenleving dat wil zeggen een samenleving met gelijke rechten voor iedereen. Bekende voorbeelden zijn gelijkberechtiging voor vrouwen en het recht op fatsoenlijke, betaalbare woningen voor iedereen. Breder ging het om mensen die zich verzetten tegen de gevestigde orde. Het anti-gevoel waarmee de radio begonnen is blijft lange tijd belangrijkste drijfveer. Iedereen is verantwoordelijk voor wat hij of zij zelf zegt of maakt. Zoals ook de radio als geheel geen verantwoording aflegt aan hogere instanties. Uit de onafhankelijkheidsgedachte spreekt de stroming die later bekend wordt als de "autonome beweging". Nieuwkomers hebben een proeftijd van 2 maanden. Daarna volgt een gesprek waarin het er vooral om gaat of iemand betrouwbaar bevonden wordt en genoeg bijdrage levert. Om te functioneren in de radiogroep ben je bereid kritisch na te denken en te discussiëren. Er kan dus sprake zijn van een afwijkende mening maar je moet wel op dezelfde politieke golflengte zitten.

Programma's
De uitzendingen zijn vooral gericht op bekend publiek. Rond 1981 handelen ze over één onderwerp en kunnen wel een uur of anderhalf duren. Daarbij wordt live gemixed, zodat midden in een interview meermalen een hele hit te beluisteren is. Het geheel wordt gelardeerd met monologen van de programmamaker.
Na het informatiegedeelte volgt een muziekprogramma van ongeveer anderhalf uur ter afsluiting van de uitzending. De Supermart draait de nieuwste muziek van geleende lp's en geeft er zijn mening bij. Onder het genot van een biertje zit de programmaploeg na te praten. Het komt herhaaldelijk voor dat na de officiële zendtijd iemand voor zijn lol een gesprek begint met nog aanwezigen of.. met zichzelf.. Het kan dan gaan over linkse ideologie, politieke correctheid of.. gezwets opleveren.. Alleen de vaste kern van luisteraars zal zich dit weten te herinneren. Dit soort uitzendingen begint dikwijls pas een half uur na de afkondiging. "Je kon precies horen aan een soort ruis of de zender nog in de lucht was. Ging die eruit dan werd de ruis sterker. Zolang je dat niet hoorde bleef je wachten of er nog iets kwam", zegt luisteraar Gerard, die zich kan herinneren dat er een vaste groep van luisteraars is die speciaal de donderdagavond thuis blijft om de radio te horen.
Werden in de begintijd van de radio nog programma's op cassettebandjes ingeleverd, vanaf 1982 wordt steeds meer live uitgezonden. De radiogroep vindt de lange programma's te langdradig worden en mist het contact met de luisteraars. Men zoekt feedback met de basis. Zo komt het dat er gekozen wordt voor een informatieprogramma van een uur waarin een of twee thema's worden behandeld, gevolgd door een uur actualiteiten. In dat tweede uur worden oproepen gedaan voor verwachte demonstraties, acties of bijeenkomsten van de actiebeweging. In de studio is ook een telefoonverbinding tot stand gebracht. Naar het eigen telefoonnummer van Radio Vrij Den Bosch kunnen luisteraars bellen om mededeling te doen van acties of te reageren op programma's. Al gauw melden zich "vaste bellers". De helaas te vroeg overleden voorvechter voor verbetering van de positie van WAO'ers Frans Wijnhoven was één van hen. Hij had regelmatig vooral ondersteunend commentaar en vaak nieuws vanuit de WAOgroep Den Bosch (zie Kleintje Muurkrant 336 voor een artikel over hem en zijn WAO-groep).
De bedoeling van de radiogroep is om luisteraars te stimuleren hun eigen nieuws te maken. Door aankondiging van acties of verslag van gebeurtenissen te doen, krijgen ze gratis publiciteit. Het is mooi meegenomen dat de radio op die manier aan nieuws en contacten komt en soms naar aanleiding van zo'n bericht een programma kan maken. Dat is bijvoorbeeld met de WAO gebeurd, maar ook met kernenergie en antiracisme. De telefoon blijkt nog ergens anders goed voor. Mirjam herinnert zich: "We gingen bellen met officiële instanties en dat uitzenden. Zo was er een feestelijke bijeenkomst van de gemeente in De Raadskelder aan de Markt. Dan belde ik naar de financiële afdeling van de gemeente. Onder het mom van dat ik bezig was met het opmaken van de jaarrekening vroeg ik de bestede bedragen op. Die werden klakkeloos gegeven en wij zonden dat dan uit." Zo werd de gevestigde orde te kijk gezet want al dat geld had natuurlijk beter besteed kunnen worden. Middels een interview zou dat nooit gelukt zijn, als men iemand van Radio Vrij Den Bosch al te woord zou willen staan.

Een persoonlijke noot
Met de nieuwere opzet groeit ook het aantal mensen dat geïnteresseerd raakt in de radio en dat leidt weer tot verbreding van de onderwerpen. In die tijd, in 1982 ben ik zelf bij de radio gekomen. Ik woonde net in Den Bosch Oost waar van alles gaande was. Via het Welzijnsproject Oost en Gezondheidscentrum Samen Beter raakte ik betrokken bij politiserende hulpverlening en activiteiten voor vrouwenemancipatie. Daarbij waren ook mensen betrokken die contacten hadden met de kraakbeweging. Eén van hen werkte bij de radio en nodigde me uit een keer mee te komen, omdat hij dacht dat ik wellicht mee zou kunnen werken. Ik voelde me een vreemde eend in de bijt, kende er niemand. Iedereen sprak elkaar alleen met de voornaam aan. Dat was uit veiligheidsoverwegingen. Je kon maar beter zo weinig mogelijk van elkaar weten, dan kon je ook niks verraden. Hoewel de actiebeweging me wel interesseerde was ik er nooit zo direct bij betrokken geweest. De betrokkenheid bij sociale wantoestanden, de gedrevenheid en saamhorigheid van de groep vielen me op en spraken me aan. In de wekelijkse vergaderingen van de radiogroep werden uitzendingen van de week ervoor bekritiseerd en plannen gemaakt voor de week erop. Mogelijke onderwerpen werden geïnventariseerd en verdeeld. Vaak werden inhoudelijke discussies gevoerd over politiek of actievormen bijvoorbeeld. Vaak ook had men onderling van elkaar aan een half woord genoeg. Dat was als nieuwkomer lastig. Op doorvragen naar achtergronden lag voor mijn gevoel een soort taboe. Om jezelf en anderen niet in een lastig parket te brengen bij de gevestigde orde (lees: politie) kon je beter niet teveel weten, maar waar je dan wel of niet op door kon vragen werd daarmee voor mij ingewikkeld. In elk geval kreeg ik niet veel hoogte van het privé-leven van iedereen. Terwijl ze elkaar onderling erg goed kenden. Omdat ik zelf niet in een kraakpand woonde, maar met een gezin met kinderen in een koophuis, bleef ik lange tijd een buitenstaander. Hoewel iedereen wel erg vriendelijk en sociaal was. Als bijvoorbeeld mijn kinderen thuis zonder ouders zouden komen te zitten als ik voor de radio weg moest dan stonden onmiddellijk mensen klaar om op te passen.
Vanaf 1982 tot aan de laatste uitzending in 1988 heb ik met veel plezier bij Radio Vrij Den Bosch gewerkt. Ik zal nooit de eerste tijd vergeten dat ik er naar toe ging tijdens uitzendingen. Allereerst was er de gang naar de studio. Het duurde weken voordat ik wijs kon worden uit de doolhof van grauwe, granieten trappen en gangen waar ik doorheen moest voordat ik bij de studio was. Je liep er wel 10 minuten op voordat je er was. Er stond een oude verwarmingsradiator die opzij geschoven moest worden. Dat was zwaar. Erachter zat een gat in de muur. Door je te bukken kon je er net doorheen. Na een kale ruimte kon je via een afgebladderde deur een kamer binnen. Er stonden een oude doorgezakte bank, allerlei oude stoelen en kratten bier. Voor de kleine ramen hingen lappen oude verschoten velours. In een tussenwand was een raam gezet. Daarvoor stonden op oude schoolbanken en tafels twee platenspelers, twee cassettedecks, een grote taperecorder en een mengpaneel. Achter het raam was de opnameruimte: een klein hok met een tafel en microfoon. Nu zou ik zeggen dat het een zootje was maar destijds was het vooral gezellig en gaf het een kick dat met zo weinig middelen zoveel mogelijk was. Het paste ook wel in de tijdgeest denk ik. Het ging minder om uiterlijk vertoon en meer om wat je waard was of de inhoud van je boodschap. Dat met zo weinig middelen en met zoveel inzet radio gemaakt werd is ook voor de VPRO aanleiding om er een televisiereportage over te maken in het programma Jonge Honden.

Verbreding
De radiogroep zoekt naar verbreding en vindt die ook. Vanuit de kraakbeweging ligt het voor de hand verruiming van de doelgroep te bewerkstelligen door programma's te maken over buurten en wijken waar mensen te maken hebben met slechte huisvesting tegen hoge woonlasten. Het 'Bureau Bewoners Deskundigen' wordt regelmatig ingeschakeld en bewoners of actiecomités worden geïnterviewd. Door het contact met wijkbewoners dienen andere onderwerpen zich aan, zoals problemen met de Sociale Dienst of gezondheidszorg. Samen met bewoners worden daarover programma's gemaakt. Een aantal programmamakers raakt geïnteresseerd in de belevingswereld van jongeren en maakt een programmaserie over wat al snel 'randgroepjongeren' gaat heten. De jongeren worden geïnterviewd in de clubhuizen of bij een voetbaltoernooi. De muziek tijdens dergelijke programma's is afgestemd op de doelgroep. Er worden smartlappen of bekende hits gedraaid. Zo wordt geprobeerd de radio toegankelijker te maken voor meer mensen en deze aan zich te binden. De radiogroep stelt haar ideologie wat bij. De oude uitgangspunten blijven overeind, maar er wordt aan toegevoegd dat programma's niet racistisch, seksistisch of fascistisch mogen zijn.
De onderwerpen waarover de radiogroep programma's wil maken verbreden zich ook in de zin van over de grenzen. De bevrijdingsstrijd in Midden en Zuid Amerika en Afrika appelleert aan de linkse gedachte van de actiebeweging. Er komen programma's over de strijd in Nicaragua, El Salvador, Namibië, Zuid-Afrika en over Suriname. Het laatste vooral na de coup van Bouterse in 1981. Met name in Midden-Amerika wordt dankbaar gebruik gemaakt van radiozenders in de guerrillastrijd. Als vanzelfsprekend schept dat een band.
Van tijd tot tijd worden themaprogramma's gemaakt over bevrijdingsstrijders, ideologen en filosofen.
Binnen de kraakbeweging doet zich verbreding voor doordat sommigen zich gaan richten op andere aandachtsgebieden. Behalve of in plaats van kraakactiviteiten wordt heil gezocht in kleinschalige werkprojecten die uitbuiting moeten tegengaan en/of gericht zijn op de zorg voor een schoner milieu. Dat kan door biologisch te gaan boeren of door een winkel te beginnen zoals linkse boekhandel Den Duvel. Maar ook Zus & Zo, een winkel waar ter vergroting van de economische zelfstandigheid van vrouwen door vrouwen vervaardigde producten te koop zijn, ziet het licht en drukkerij Rebel. De Stroomgroep richt zich tegen kernenergie en verzamelt en biedt informatie daaromtrent. Al doende ontstaat een sociaal netwerk waar men elkaar tegenkomt, gebruik kan maken van elkaars diensten. Op de radio is ervan te horen, maar ook via Kleintje Muurkrant, het schriftelijke communicatiekanaal voor de actiebeweging
Belangengroepen profileren zich als vertegenwoordiger van een "onderdrukte en gediscrimineerde groep", zoals vrouwen, flikkers en zwarte mensen. Aanvankelijk worden ze gehoord in programma's van Radio Vrij Den Bosch. De vrouwenradio heeft al van meet af aan eigen zendtijd en verzorgt haar eigen techniek en programma's. De andere groepen krijgen onder de vlag van Radio Vrij Den Bosch eigen zendtijd. Zo komt er uitzendtijd voor de Flikkerradio, Antilliaanse radio en zelfs Kinderradio.
Ook verbreding op muziekgebied is te horen. Was muziek voorheen een opvulmiddel, nu is het een serieus programmaonderdeel. Al naar gelang wat zich aandient - hobbyisme van medewerkers - ontstaan muziekprogramma's. Blues for breakfast, Radio Freak (volksmuziek), Tendance (moderne disco) zijn de titels. De radiogroep luistert kritisch of de gezongen teksten niet discriminerend zijn en wel stroken met de ideologie. De verantwoordelijke discjockeys worden er op aangesproken als dat nodig is. Supermart, het muziekprogramma van het eerste uur, krijgt van de weeromstuit als ondertitel "emancipatie van de gitaarmuziek". Overigens wordt in het kader van de Supermart eens per maand een muziekspecial uitgezonden. Een thema of groep wordt muzikaal uitgediept.

Groei
Mettertijd ontstaat behoefte aan scholing. Eén van de mensen van de radiogroep kent iemand die iemand kent bij de VARA. Deze journalist geeft in 1981 een cursus interviewtechnieken en programma maken (en zal dat een aantal jaren later nog eens een weekend doen). Ook technisch treedt verbetering op. Vanaf februari 1982 wordt in stereo uitgezonden. De FM frequentie 95.5 wordt steeds scherper afgesteld, zodat ander communicatieverkeer bijvoorbeeld van vliegverkeer, zo weinig mogelijk gestoord wordt. De directe verbinding met luisteraars, progressieve groeperingen en activiteiten wordt verder vormgegeven. Steeds meer worden live uitzendingen gemaakt. Interviews worden in de studio gehouden en er komen live discussieprogramma's of uitzendingen vanaf locatie.
Mensen die uitgenodigd worden hun zegje te doen in de studio moeten aanvankelijk omzichtig binnengeloodst worden, zodat ze gedesoriënteerd de studioruimte bereiken en niet zullen kunnen verraden waar deze zich bevindt. Van lieverlee wordt de studio toegankelijker. Het lijkt of de zender gedoogd wordt. Waar lokale piratenzenders regelmatig worden opgerold wordt Radio Vrij Den Bosch met rust gelaten. Discussieprogramma's worden op touw gezet. Ze gaan vooral over de inhoud van politiek -links, militante vormen van actie ja of nee, verschillen tussen krakers van het eerste uur en jongere krakers en de situatie in Midden Amerika. Ze vinden plaats in de huiskamer van De Paap en later in kraakcafé De Bunker, zodat er ook bezoekers kunnen komen. Tijdens de uitzendingen kan telefonisch worden gereageerd. Daar wordt mondjesmaat gebruik van gemaakt.
Er wordt geëxperimenteerd met programma's vanaf locatie, zoals bijvoorbeeld het jaarlijks terugkerende Popwerk. Er worden interviews met bezoekers en houders van infostands gehouden en concerten uitgezonden. Popwerk wordt beschouwd als een exponent van de alternatieve linkse beweging. Op de markt staan informatiestands van allerlei groeperingen die zich tot die beweging rekenen. Zo is er een kraam van dienstweigeraars, linkse boekhandel Den Duvel, van linkse politieke partijen, vakbonden, van Radio Vrij Den Bosch en van allerlei kleinschalige ondernemingen en organisaties. Het is een gelegenheid om elkaar te ontmoeten, elkaar een hart onder de riem steken en contacten te verstevigen dan wel op te bouwen. Radio Vrij Den Bosch maakt daar dankbaar gebruik van. Dat geldt in zekere zin ook voor de samenwerking met andere vrije zenders bij landelijke acties rond kernenergie. Zo wordt bijvoorbeeld voor een tweeledig doel Radio Prikkel opgezet bij het actiekamp Woensdrecht. Deze zorgt voor nieuwsvoorziening voor de vrije radio's in den lande maar ook werkt ze prima als communicatiemiddel voor de actievoerders. 24 Uur per dag wordt ter plekke uitgezonden met nieuws, verslagen en informatie. Ook in Dodewaard en Borssele zijn dergelijke "fusieradio's" opgezet. Natuurlijk leidt samenwerking met de andere vrije zenders tot uitwisseling van technische knowhow en verbetering van zendinstallaties. Steeds meer geavanceerde apparatuur wordt gebruikt. Waar vroeger gewerkt werd met walkietalkies worden mobilofoons gebouwd en met kleine zendertjes gewerkt.

Nooit meer pauzen
Als blijkt dat zo'n zendertje ook frequenties kan storen van mobilofoon- en portofoon verkeer tussen de politie wordt dat door actievoerders in 1985 gebruikt bij het bezoek van paus Johannes Paulus II aan Nederland. Ten tijde van het pausbezoek is een plaatje uitgebracht met de titel "Popie Jopie". Dat wordt gebruikt. Er wordt een tekst bij ingesproken tegen het pausbezoek. Men hoopt dat het gezang doorklinkt in de gepantserde pausmobiel. Voor veel mensen uit de actiebeweging is het pausbezoek een aanleiding zich te profileren. Eén van de mannen die zich met de actie bezig hield verklaart in een interview in Vrij Nederland van 5 oktober 1985: "We wilden een grap uithalen met die uitzendingen, maar de manier waarop je later behandeld wordt is verschrikkelijk". Drie actievoerders kunnen tijdens het bezoek van de paus in Den Bosch hun gang gaan, maar worden een dag later in Utrecht opgepakt. Ze blijven 11 dagen in voorarrest, mogen geen bezoek ontvangen en worden zwaar verhoord. De drie komen uit Den Bosch en wonen in de Papenhulst. De politie doet na hun arrestatie een inval in het de Paap. Er worden zakken vol papier meegenomen, een computer uit de elektronicawerkplaats. Men ontdekt zendmasten op het dak en geluidsapparatuur, die zoals een nieuwslezeres op de radio formuleert "vermoedelijk werden gebruikt door Radio Vrij Den Bosch". Alles wordt in beslag genomen.
Radio Vrij Den Bosch organiseert prompt in kraakcafé De Bunker een benefietavond, de "Nooit meer pauzen sjow". Het wordt een daverend succes. Talloze mensen uit de beweging komen er op af. De Bunker is afgeladen vol. Er zijn allerlei acts waarmee geld wordt ingezameld. Dat varieert van het opvoeren van sketches tot muzikale optredens tot het afknippen van lang haar tegen betaling. Radio Vrij Den Bosch zendt er uitgebreid over uit. Voor de radiogroep manifesteert zich dat men kan bogen op een grote achterban. Radio Vrij Den Bosch nadert het hoogtepunt van haar bloei. Een platform voor talloze groepen, een grote groep programmamakers en aan onderwerpen nooit gebrek.

Noot:
dit deel is vooral gebaseerd op mijn eigen herinnering. Het zal daarom bepaalde aspecten misschien minder belichten en andere juist meer. Ik hou me aanbevolen voor aanvullingen van anderen! Volgende en laatste deel 1986-1988: Hoe Radio Vrij Den Bosch, in een paar jaar tijd, van ongekende bloei naar haar afscheidsuitzending groeit.

Dit artikel is verschenen in Kleintje Muurkrant nr 346, 30 juni 2000