Linkse allergie voor 't nationalisme

In Konfrontatie nummer 94 stelt de Fabel-groep: "Pasklare antwoorden zijn er niet. Wel zijn wij zelf voortdurend bezig met een positiebepaling ten opzichte van politieke opvattingen en keuzes die wij in elk geval niet zien zitten. Dat is niet veel, maar wel wat. Misschien kunnen we er samen met anderen binnen de linkse beweging meer van maken." Nou vooruit laten we dan ook eens nadenken over de allergie van links voor het nationalisme.

door Hans de Bruin

Omdat ik recent Vrij Nederland maar weer eens kocht vanwege de nieuwe thriller-bijlage, werd ik al bladerend geconfronteerd met een artikel over oud RAF-lid Horst Mahler. Mahler hoorde bij de eerste generatie van de radicaal-linkse groep die in de media liefst de Baader-Meinhofbende werd genoemd, en hij was één van de intellectuele vormgevers van de groep. Het is shockerend om te lezen hoe Mahler inmiddels "Anschluss" heeft gevonden in het extreem-rechtse kamp en regelmatig toespraken houdt voor de NPD, maar tegelijkertijd stelt, dat zijn huidige opvattingen nauwelijks verschillen van die uit de zijn RAF-periode en die van de linkse studentenbeweging van eind jaren zestig. Hij beargumenteert bijvoorbeeld dat er geen verschil zit in het linkse standpunt over gastarbeid van toen en het extreem-rechtse standpunt nu. De 'rode' draad is volgens hem dat de gastarbeiders werden uitgebuit door het kapitaal en beter thuis - in eigen land - moesten werken aan de opbouw van het eigen land. Een anti-kapitalistisch en nationalistisch standpunt. Met het verhaal dat Turken binnen tien jaar in Berlijn de bestuurlijk 'macht' zullen overnemen kan hij nu anno 2000 dat standpunt voortzetten dat buitenlanders eruit moeten. Met eenzelfde bocht schaart hij zich achter de recente protestacties in Seattle tegen de WTO-conferentie en tegen de kapitalistische globalisering. Terwijl ik dat allemaal zat te lezen dacht ik: ja de mensen uit Leiden van de Invalshoek hebben inderdaad gelijk in hun betoog dat de acties tegen globalisering niet deugen, want wie wil er vereenzelvigd worden met lieden als Horst Mahler, die dezelfde argumenten aanvoeren en ook nog eens afkomstig zijn uit radicaal-linkse hoek?

hoewel
Een paar jaar geleden heb ik bij een forumdiscussie in Den Haag de zaal de vraag eens voorgelegd of we de Nederlandse taal moesten vervangen voor Engels. Het was in de tijd dat minister Ritzen een pleidooi hield dat colleges beter in het Engels gehouden konden worden. Ik heb daarbij toen het toekomstbeeld geschetst dat op die manier op langere termijn het Nederlands als voertaal mogelijk zou verdwijnen en dat latere generaties dan bijvoorbeeld geen oude Hollandse auteurs meer konden lezen. Ik vond dat niet zo'n leuk vooruitzicht. Maar is dat dan gelijk een nationalistisch standpunt?
In dezelfde periode speelde de discussie over de verkoop van Fokker. In Konfrontatie heb ik naar aanleiding van die verkoop, die tot veel beroering leidde in de Nederlandse media omdat het om een oud Nederlands bedrijf ging met een lange traditie, en die uiteindelijk niet doorging (en Fokker ging failliet) de vraag opgeworpen hoe links met die discussie om moest gaan? Het was een nogal pijnlijke discussie voor links want Fokker was tenslotte een vliegtuigbouwer en vliegen: tja! Maar het was wel een bedrijf waar veel mensen hun brood verdienden. Een prachtig links dilemma. Radicaal-links zweeg dus maar. Toch speelde er een interessante vraag en ik was van mening dat Fokker moest blijven: een nationalistisch standpunt? De wereldeconomie lijkt tegenwoordig alleen nog maar te bestaan uit bedrijfsovernames, de handel in aandelen en informatietechnologie. De praktijk is natuurlijk dat het dagelijks leven wordt bepaald door de produktie van voedsel en goederen. Produktie is uiteindelijk de kurk waarop alles drijft. De Nederlandse economie stoelt echter in toenemende mate op de dienstensector. Nederland als vervoersnatie. We zijn altijd groot geweest in het over de wereld slepen van goederen. Daarom moet Schiphol altijd maar groeien en moet bijvoorbeeld de Betuwelijn er zonodig komen. Nederland past zich naadloos in de globaliserende economie waarin de produktie wordt verplaatsen naar de goedkope produktielanden in de wereld: de Filippijnen, Mexico, Hong Kong, etc., waarin bedrijven geen lokale verbondenheid meer hebben en die plekken zoeken waar de produktie op dat moment het meest winstgevend is en ze onttrekken zich aan nationale controle en zeggenschap; de transportstromen veroorzaken een ecologische ramp. Een hele trits argumenten waarom links tegen globalisering is en tegelijkertijd feitelijk een pleidooi voor een economie die meer stoelt op de lokale omstandigheden. Fokker, als voorbeeld produceerde weliswaar transportmiddelen, maar was tegelijkertijd een traditioneel produktiebedrijf. Vanuit links hadden we bijvoorbeeld op zijn minst kunnen aanvoeren dat het bedrijf een andere produktierichting had kunnen zoeken. Maar we wisten ons geen raad met de hele discussie, want we zijn tegelijkertijd tegen de globalisering met zijn vervoersstromen en tegen het behoud van een nationale economie. Na de val van de Muur wisten we het allemaal niet meer. En wat ons nog meer verwart is dat extreem-rechts ineens standpunten lijkt te hebben, die toch van 'ons' waren.Wat moeten we met die Horst Mahlers, die die switch zelfs lijfelijk maken?

links-rechts
Radicaal-links bestaat Inmiddels weliswaar nauwelijks meer maar we worden desondanks vanuit Leiden bestookt met vraagstukken over de 'ideologische' banden tussen extreem-rechts en radicaal-links. De mensen van Invalshoek hebben zich schijnbaar ten doel gesteld om alles wat met extreem-rechts en nationalisme te maken heeft te bestrijden en wijden publicatie na publicatie aan het blootleggen van banden tussen groepen en individuen. Ze hebben daarin natuurlijk op zich gelijk: je moet gewoon uitkijken met wie je samenwerkt en van wie je gelden ontvangt. Ik vind dat ze daarbij veel nuttige onderzoeksartikelen hebben geschreven, bijvoorbeeld over Goldsmith. Ik kan me ook goed voorstellen dat het daarbij soms uitermate irritant is wanneer die stukken niet leiden tot duidelijk stellingnamen vanuit groepen die onbedoeld 'samenwerken' met verdachte types. Maar het probleem zit denk ik vooral in de benadering en de betoogtrant. In de laatste Konfrontatie schrijven ze als reactie op de kritiek die de laatste tijd op hen terugkomt: "De laatste tijd besteden we meer aandacht aan waar het naar onze mening misgaat in de linkse beweging en analyse. Met onze artikelen proberen we duidelijk te maken welke richting de linkse beweging volgens ons in elk geval niet uit zou moeten gaan." OK, maar hoe bouw je je analyses op? Vorig jaar deelde de Fabel-groep mede dat ze stopten met de MAI-campagne tegen globalisering omdat die anti-globaliseringscampagne niet alleen nieuw-rechts in de kaart zou spelen, maar tevens antisemitisch zou kunnen worden. Het zijn dit soort chargerende stellingnamen die de Fabel-groep volgens mij juist in het isolement plaatsen ten opzichte van de mensen die ze eigenlijk willen bereiken.

nationalisme
De Fabel-groep hanteert een aantal zwart-witschema's die niet alleen vaak nuanceringen missen, maar ook een eigen analyse onmogelijk maakt. Een belangrijk sleutelbegrip dat hierin regelmatig opduikt is 'nationalisme'. Ik wil proberen hier wat meer over te zeggen.
Nationalisme en internationalisme zijn een oud links thema. Links definieert zichzelf al heel lang als internationalistisch. Maar tegelijkertijd stelt links zich traditiegetrouw op tegen het imperialisme van het kapitaal. Die tegenstelling heeft al een lange historie, die veel verwarring veroorzaakt. In het recente verleden ageerde radicaal-links natuurlijk tegen Europa, maar tegelijk mag er geen nationalistische keus gemaakt worden. Omgekeerd hebben nationalistische bevrijdingsbewegingen in bijvoorbeeld Baskenland en Noord-Ierland weer wel juist uit linkse hoek steun gehad, maar wist links zich geen raad met de opsplitsingen in het voormalige Joegoslavië. Hetzelfde probleem hebben we nu ook met de anti-globaliseringscampagnes (die ideologisch in het verlengde liggen van de oude anti-imperialistische strijd): we zijn tegen die globalisering omdat het een mechanisme van de kapitalistische markt is, maar we weten geen alternatief te schetsen voor die globalisering en omdat extreem-rechts dat antwoord wel geeft in de vorm van nationalisme raken we helemaal in paniek.

Waarom heeft links zo'n moeite met nationalistische uitgangspunten? Een mooi voorbeeld van die allergie laat Erik Krebbers zien in een commentaar op de door Paul Scheffer aangezwengelde discussie over het "multiculturele drama". In Fabel nummer 40 reageert Erik op Scheffer die heeft gezegd dat "we meer nationaal besef" zouden moeten hebben en "een groter Nederlands bewustzijn." Dat soort uitspraken linkt Erik direct door naar Janmaat. In Konfrontatie nummer 94 schrijft de Fabel: "Een voorbeeld van een ontoelaatbare mening vormt voor ons de opvatting van Willem Hoogendijk van Stichting Aarde over migratie (zie het artikel "Stichting Aarde flirt met nationalisme" in Kleintje 342 en 343). Ik wil Scheffer nog Hoogendijk verdedigen, het gaat mij om de vraag hoe je überhaupt tegen nationalisme aankijkt.

Ik denk dat een fors deel van de crisis in het linkse denken ligt in de vraag hoe je met het expanderende kapitalisme om wil gaan. Wat is het linkse alternatief voor die ontwikkeling? We zitten gevangen in de tegenstellingen globalisering - anti-imperialisme en internationalisme - nationalisme. Op ecologische gronden kunnen we sinds de Club van Rome beargumenteren dat de transport-economie niet deugt, maar het alternatief klinkt gelijk nationalistisch en wordt erg snel in de hoek van extreem-rechts gezet, die helaas soms op gelijksoortige argumenten uitkomt. Kijk maar weer naar Horst Mahler. Onder andere daarom kijkt links zo wantrouwend naar veel ecologische clubs, toch weten we dat daar een antwoord ligt. En eigenlijk begrijp ik zelf niet zo goed waarom we daar zo verkrampt over doen. Mijn politieke roots liggen in het raden-socialistische gedachtengoed, een democratische visie op de organisatie van samenleving die van onderop komt, maar daardoor tegelijkertijd een lokaal of regionaal karakter zou hebben. Een soort gefedereerde samenleving die is opgebouwd uit raden. Het zou misschien een idee zijn om een linkse analyse daar weer eens bij aan te laten haken. Dat betekent dat links z'n afkeer over 'nationalistische' oplossingen, moet laten bepalen door een logische discussie over voors en tegens van bepaalde oplossingen, dat links misschien eens moet accepteren dat culturele tradities niet altijd pers_ fout hoeven te zijn - zolang ze andere culturen niet uitsluiten of tot buitenlandervijandigheid oproepen. Laten we in ieder geval ophouden om thema's te mijden of af te stoten omdat extreem-rechts of vage esoterische zwevers zich er ook soms mee bezig houden. Want zo sluit je jezelf op.

Dit artikel is verschenen in Kleintje Muurkrant nr 346, 30 juni 2000