"Ons antwoord aan de NAVO"

Nieuwe militaire doctrine Rusland

Sinds mei 2000 hanteert Rusland een nieuwe militaire doctrine, die ondubbelzinnig te verstaan geeft dat Moskou in geval van nood kernwapens kan inzetten. Het ontwerp van de doctrine, waarin een uiteenzetting wordt gegeven van de Russische garanties betreffende defensie- en veiligheidspolitiek, werd begin februari aangenomen in de vergadering van de Veiligheidsraad van de Russische Federatie. En conform de oekaze van president Putin is de doctrine sinds mei in werking getreden, dus net voor het bezoek van Clinton aan Moskou.

door Bas van der Plas

De nieuwe doctrine is geen persoonlijke gril van Putin, maar de voorbereidingen begonnen reeds in de afgelopen herfst nog onder president Jeltsin. De nieuwe doctrine was noodzakelijk in verband met belangrijke ontwikkelingen in de wereld en in Rusland zelf. Vorig jaar begon het proces van de NAVO-uitbreiding richting Oost-Europa. En ondanks alle verklaringen van westerse leiders over hun vredelievende bedoelingen werd dit door Moskou ervaren als een potentiële bedreiging voor de veiligheid van het land. De militaire operaties van de NAVO in Joegoslavië bevestigden nog eens de angst van het Kremlin. Het strategisch concept van de NAVO, vorig jaar tijdens de NAVO-top in Washington aangenomen, veroorzaakte ook een alarmerende reactie in Russische militaire kringen. Immers, in het concept werd gesproken over krachtig optreden van de alliantie buiten de zones van haar verantwoordelijkheid, hetgeen in Russische ogen wil zeggen in praktisch de gehele wereld, inclusief de Russische Federatie. De commandant van de hoofdafdeling internationale samenwerking van het Russische ministerie van defensie, generaal-kolonel L. Ivasjov, verklaarde in een interview op de Russische televisie: "Het strategisch concept van de NAVO beschouwt, zij het in bedekte termen, Rusland als één van de grootste potentiële tegenstanders. Er wordt niet rechtstreeks over gesproken, maar wanneer het gaat over het afweren van grootschalige agressie, over bedreiging voor de NAVO, dan is het duidelijk dat er niet één andere staat kan worden bedoeld dan Rusland."
Volgens Russische geopolitieke specialisten vormden de laatste ontwikkelingen in de Noordelijke Kaukasus ook een serieuze bedreiging voor de integriteit van de Russische Federatie. Tsjetsjeense strijders zouden niet alleen van plan zijn om Tsjetsjenië af te scheiden van Rusland, maar de gehele Noordelijke Kaukasus. Als reactie op deze nationale en internationale ontwikkelingen is er nu de nieuwe Russische militaire doctrine. "Dit is ons antwoord aan de NAVO," verklaarde Vladimir Putin.

inzet kernwapens
In het buitenland werd onmiddellijk de aandacht getrokken door het feit dat Rusland de mogelijkheid blijft behouden van het inzetten van kernwapens. Het Moskouse antwoord luidde dat deze wapens zullen worden ingezet bij gebruik van massa-vernietigingswapens tegen Rusland en haar bondgenoten, en ook als antwoord op grootschalige agressie met toepassing van conventionele wapens in een kritieke situatie voor de nationale veiligheid van de Russische Federatie en haar bondgenoten. De doctrine waarschuwt openlijk dat als er geen andere uitweg meer is er op de atoomknop gedrukt kan worden. De atoomwapens worden beschouwd als het meest effectieve middel bij het tegenhouden van de agressor. Zij bepalen niet alleen de veiligheid van Rusland, maar ondersteunen ook de internationale stabiliteit. In de doctrine wordt niet gesproken over een verlaging van de atoomdrempel. Eén van de belangrijkste auteurs, de eerste plaatsvervangend commandant van de Russische generale staf, V. Manilov, verklaarde: "Wij bevestigen iedere garantie die wij ondertekenden samen met de overige leden van de atoomclub."
Het huidige Rusland ziet zich, in tegenstelling tot de Sovjet-Unie, niet meer voor de opgave geplaatst van het bereiken van een atoomevenwicht met het Westen. Rusland is pragmatischer geworden en wil haar atoomarsenaal juist verminderen, ook al omdat eentiende van de huidige voorraad reeds voldoende zou zijn voor het tegenhouden van een potentiële tegenstander.

terugkeer in wereldpolitiek
De nieuwe Russische militaire doctrine veroorzaakte een levendige discussie in het Westen. De meningen waren zeer verdeeld. De Washington Post gaat er bijvoorbeeld vanuit dat de doctrine "een versterking is van de confronterende positie van Rusland in haar toenadering tot het Westen." De Frankfurter Rundschau kijkt iets anders naar dit vraagstuk: "De nieuwe doctrine bevat geen enkele dreiging, maar dient slechts ter waarschuwing. De doctrine stelt Rusland in staat haar atoomtroef op tafel te gooien die een bijdrage moet leveren aan de Russische terugkeer in de wereldpolitiek en als deelnemer aan het machtsspel."
Westerse beschuldigingen van 'een confronterende houding' zijn ongegrond. In de tekst van de doctrine worden noch de NAVO, noch de Verenigde Staten als potentiële tegenstanders genoemd. In het document worden in het geheel geen concrete vijanden van Rusland benoemd. Integendeel, in duidelijke bewoordingen staat er: "Rusland beschouwt iedere staat ter wereld als haar partner in het garanderen van internationale stabiliteit, veiligheid en vrede, met uitzondering van die staten die handelen buiten de kaders van de statuten van de Verenigde Naties en agressieplannen voorbereiden of uitvoeren tegen haar of haar bondgenoten."

wederzijdse concessies
De in de doctrine vastgelegde ideeën van samenwerking kregen onlangs een concrete bevestiging. Op 16 februari waren er in Moskou onderhandelingen met de secretaris-generaal van de NAVO Robertson. In een gezamenlijke verklaring spraken Rusland en de NAVO over een herleving van de relaties die eerder waren bevroren als gevolg van de wederzijdse vertrouwenscrisis, ontstaan tijdens het conflict in Kosovo en het begin van de oorlog in Tsjetsjenië. Blijkbaar werd nu van beide kanten begrepen dat er geen alternatieven zijn dan samenwerking en een partnerschap, en dat er wederzijds concessies moesten worden gedaan. Rusland bleek bereid haar verontwaardiging naar aanleiding van de NAVO-acties in Kosovo te matigen of zelfs te vergeten, en de NAVO onthoudt zich van scherpe verklaringen over het Russische optreden in Tsjetsjenië. Niet zonder reden wordt er gezegd dat politiek de kunst van de compromissen is.
Op dezelfde dag dat in Moskou de hernieuwde samenwerking tussen Rusland en de NAVO werd bezegeld, hield generaal L. Ivashov een rede over de Russische militaire doctrine in Genève. Sprekend over de praktische toepassing van de doctrine en de internationale samenwerking benadrukte hij: "Wij willen dat een samenwerking wederzijds, constructief en gelijkwaardig is. Dat betekent niet dat Rusland zich zal mengen in de interne aangelegenheden van de NAVO. Maar wanneer het vraagstukken betreft van Europese veiligheid en de veiligheid van de Russische Federatie dan willen wij gelijkwaardige partners zijn, dat wil zeggen deelnemers op het Europese veld, en geen toeschouwers op de tribune."
Met het in werking treden van de nieuwe Russische militaire doctrine zijn voor het Westen de belangrijkste resultaten al behaald. Het raketschild van Clinton steekt hier pover bij af en beide presidenten restten tijdens Clinton's bezoek aan Moskou niets anders dan gezamenlijk een kop thee te drinken.

Informatie- en dokumentatiecentrum over de voormalige Sovjet-Unie en het GOS: www.stelling.nl/insudok
Zie voor de militaire doctrine: www.gov.ru

Dit artikel is verschenen in Kleintje Muurkrant nr 346, 30 juni 2000