Jenseits

De beroerdste gevolgtrekking over de weerzinwekkende opkomst en ondergang van Fortuyn trok de filosoof Hans Achterhuis in het NRC van 8 mei. Naar de mening van Achterhuis "is de strijd tegen het fascisme voorbij. De nieuwe politieke uitdagingen zullen met kracht van argumenten moeten worden aangepakt in plaats van met gedateerde scheldwoorden te worden gereduceerd tot simpele zwartwit-tegenstellingen. (...) Dit soort haat van het morele gelijk is een erfenis van de Tweede Wereldoorlog waar we eindelijk eens afscheid van moeten nemen."

door JoopFinland

Wijlen projekt Konfrontatie (zie noot) werd gelanceerd na het verschijnen van de bestseller "Het einde van de geschiedenis" van Fukuyama. De Amerikaan vatte daarin de wereldgeschiedenis samen als 'n eeuwige verkiezingsoverwinning voor de VVD: grenzeloze vrijheid en demokratie, tenminste eh... voor wie het betalen kan. Het projekt Konfrontatie wilde tegenover die arrogante en éénzijdige gedachtengang links hergroeperen rond noemers als solidariteit en rechtvaardigheid. Toen in de zomer van 1994 de gedrukte Konfrontatie ten grave werd gedragen, pleitte ik er nog eens voor om de mensen hun geschiedenis terug te geven. Alleen door mensen te wijzen op hun almaar veranderende plaats in tijd en ruimte kun je volgens mij solidariteit met de zwakkere en de vrede bevorderen. Naar de actualiteit vertaald, kun je mensen bijvoorbeeld aanspreken op de vluchteling in ons allemaal. En we kunnen bij elkaar 'n appèl doen op wat goed is en wat kwaad.

In ons vermogen morele categorieën te laten meespelen in onze beslissingen, onderscheiden we ons van dieren. Acht jaar en een moord later, moet ik echter bij Achterhuis lezen dat moreel gelijk hetzelfde is als haat, een produkt van de Tweede Wereldoorlog en dat we daarvan nu eens definitief afstand moeten nemen. Hoe nu? Rechtvaardigheid, solidariteit, vrede -volgens mij dus de peilers onder links denken en zijn- zijn toch stuk voor stuk morele categorieën? Echte vrede is toch iets anders dan die van Versailles of Jalta? Solidariteit is toch iets waar geld bij moet in plaats van dat je eraan verdient?
Wie het morele lef niet heeft om zijn wapen neer te leggen of af te zien van nodeloos autorijden, die mag toch horen dat hij of zij immoreel handelt? Wie morele verontwaardiging gelijkstelt aan haat, is zelf immoreel. Achterhuis schreef zijn stuk twee dagen na de -al dan niet politieke- moord op Fortuyn. De volksmenner Fortuyn oogstte wat 'ie zaaide: haat. Die aanslag kwam dus niet uit de lucht vallen. Wat bij de gebeurtenis in Hilversum echter in het oog springt is de koelbloedigheid waarmee de schutter handelde. En koelbloedigheid is niet het sterkste punt van mensen die een morele afweging maken.

Producten van de oorlog
Wij zijn allemaal producten van de Tweede Wereldoorlog. Ons aller ijkpunt is '39-'45. Immers, nadien hebben wij ons nooit meer zo onveilig gevoeld. Fysiek zowel als moreel. Alles was op een gegeven moment tussen '39 en '45 onzeker. De winnaars en de verliezers, het eigen hachje in het volgende bombardement, het vertrouwen in onderduikers vice versa. Dat die grootst denkbare onveiligheid nog steeds in onze genen zit en gespreksstof vormt, verhindert dat de moord op de winkelier om de hoek aanleiding wordt tot herinvoering van de doodstraf. Wij zijn allemaal geboren in de Tweede Wereldoorlog hoewel we misschien van ver daarna stammen. Ik althans ben een kind van die tijd in die zin dat mijn ouders er zich -onafhankelijk van elkaar- doorheen ploeterden. Fysiek en moreel. Zij zijn niet geboekstaafd als helden. Noch als 'fout'. Ik ben hun ervaringen gaan onderzoeken omdat ze hun kinderen sloegen.

De verhalen/opmerkingen van mijn ouders vormden het probate middel tegen de officiële versie van de oorlog zoals wij die denk ik allemaal mee hebben gekregen op school en via de media. De 'helden' en hun daden van buitenshuis, verbleekten aan onze eettafel en ik leerde vroeg dat al of niet moreel juist handelen vooral gelijk staat aan pijn lijden. Mijn vader heeft de meeste wroeging gehad over het uit 'noodweer' doden van twee Duitse officieren. Omdat die achteraf ongewapend bleken.

Verloren oorlog, verloren geschiedenis
Wellicht is het goed om (de gevolgen van) die oorlog 'ns te belichten vanuit een buitenland zoals Finland. Finland verloor de oorlog. Het schaarde zich onder de Asmogendheden, heeft tot ver in de jaren tachtig herstelbetalingen afgedragen aan Moskou en -naar het lijkt definitief- eenvijfde deel van haar grondgebied ingeleverd.
De tragedie die de oorlog hier heeft teweeggebracht is echter niet dat ie verloren ging maar dat de direct betrokkenen dat niet weten willen. Vrijwel geen dag gaat hier voorbij of de 'helden' worden in het zonnetje gezet, maar al te vaak compleet met SS-medailles op de borst en swastika's op de meegevoerde banieren. De tragedie is dat je hier geen kinderen van de oorlog hebt. In de sfeer van het revanchisme delen de naoorlogse generaties niet. Ze hebben geen trek in de helden en hun verhalen.
Goeie zaak, zou je denken. Ware het niet dat de twintigers en dertigers hier, niet zoeken naar sporen van zichzelf in die jaren. Ze weten liever niets over '39-'45. Vraag ze naar 'Dachau' en ze denken dat je het over een boek van Solzjenitsin hebt. Voor de generatie van Ally McBeal begon de wereldgeschiedenis op 11 september van het vorig jaar. Fysiek en moreel is hier alle pijn van '39-'45 over tien jaar vergeten. Zodra de generatie die naar Stalingrad optrok, uitsterft moet je vrezen dat men hier al gaat roepen om de doodstraf zodra het elektriek eens een keer uitvalt.

Tegen deze achtergrond waren de negentiger jaren in Nederland dan toch erg vruchtbaar. Omdat we over de oorlog niet uitgepraat raken, zij nog steeds ons morele ijkpunt vormt. Nu is de wetenschap gemeengoed dat hooguit enkele procenten van de bevolking zich toentertijd actief heeft verzet terwijl de rest -zoals mijn ouders- zich vaak geen raad heeft geweten. Er zijn de herstelbetalingen aan de slachtoffers van de vervolgingen. En het klimaat is in zoverre opgehelderd dat we in Kleintje Muurkrant het weer over de politiek van de staat Israël mogen hebben in termen van 'goed' en 'kwaad'.

Dit artikel is verschenen in Kleintje Muurkrant nr 369, 12 juli 2002