Schaf aandelen Kleintje Muurkrant aan!

Dezelfde mensen die de monden vol hebben over 'verloedering' en 'demonisering' scheuren met opgestoken wijsvinger in hun herrieschoppende bolides door de binnensteden. Ze zwijgen over pallets alcoholhoudende "breezers" die aan kinderen verkocht worden en gaan maar al te gemakkelijk over tot forse dreigementen wanneer er iets plaatsvindt dat hen niet zint.

De wereld in zijn achteruit of is er logica te bespeuren?

door Lucas Schreijnst

Jarenlang groeien de bomen tot hoog in de hemel. Twee, drie keer ver weg en duur op vakantie is voor steeds grotere groepen tot de allergewoonste zaak van deze westerse wereld gaan behoren. Een ferme hypotheek is doorsnee (belastingaftrek toch?), evenals een leaseauto van de zaak. Een winkelhaak in je kleren herstellen behoort tot iets van vroeger, voor velen is kleding een wegwerpartikel geworden. Er is een generatie opgegroeid voor wie crisis en economische achteruitgang iets is dat ze kennen van horen zeggen. Materieel gaat het heel veel mensen al heel wat jaren behoorlijk goed in Nederland. En daarvan worden mensen gemakkelijk zelfvoldaan, verwend, behoudend-conservatief en wellicht zelfs wel reactionair. Zeker wanneer hun vanzelfsprekend geachte wereldje bedreigd wordt. De angst dat deze voorspoed niet de gewone gang van zaken is, maar onderandere afhankelijk van politieke en economische wetmatigheden weer van hen kan worden afgenomen, broeit vlak onder de opperhuid. Een sluimerend algemeen maatschappelijk onbehagen ligt al langer op de loer en lijkt los te komen (weg met de 'politieke correctheid'). De opkomst van LPF en de revival van 't CDA zijn hier fraaie illustraties van.

Laten we als voorbeeld van de hedendaagse werkelijkheid eens kijken naar hoeveel huizen en kantoren er leeg staan. We blijven even dicht bij huis en kijken in het provincieplaatsje 's-Hertogenbosch rond: daar staat op dit moment 87.890 vierkante meter kantoorruimte leeg! Daarin is overigens meegeteld wat momenteel in aanbouw is en binnenkort opgeleverd wordt. Bijna negentigduizend vierkante meter leegstand! Bron voor dit verontrustende cijfer is het magazine "Bedrijvig 's-Hertogenbosch" van deze maand. Wanneer je deze schrikbarende kantoorleegstand vergelijkt met de toenemende bordjes 'te koop' en 'te huur' op woningen in deze stad dan wordt duidelijk dat we een fundamentele ommekeer in de bouwmarkt mee gaan maken. Tot voor kort was er geen enkele winkel of woning beschikbaar en kon menig brave burger zich gelukkig prijzen met de eigendomspapieren van een pandje dat enkele tonnen waard was.
De maandelijkse makelaarskranten worden echter weer steeds dikker en sommig aanbod staat al vele maanden te koop. De Volkskrant van 25 juni jongstleden beschreef de situatie op de markt van koopwoningen als een 'kopersmarkt'; aangegeven werd dat in sommige delen van het land de periode tussen te koop aanbieden en verkopen van woningen is opgelopen tot vele maanden. Tja, veel mensen zullen zich de woningmarktcrash van twintig jaar geleden niet meer voor de geest kunnen halen. Maar toen donderde de woningmarkt fors in, daalden de prijzen van koopwoningen met sprongen, was er geen sprake meer van overwaarde van de woning maar van naar beneden bijgestelde waarde met als gevolg dat veel mensen werden opgezadeld met enorme schulden zodat ze de eigen woning verloren. De bevordering van het eigen woningbezit en de opwaardering van de onroerendgoedprijzen naar een 'Europees' niveau hebben er inmiddels toe bijgedragen dat er miljarden euro's bezit (oh, pardon hypotheekschuld) onder de mensen zit. Want je was toch wel gek om te huren als je met het kopen van een huis rijk kon worden.
In de schaduw van deze nieuw verworven 'rijkdom' is er ondertussen een fors probleem gegroeid aan de onderkant van de woningmarkt. Sinds een jaar of tien wordt er feitelijk geen betaalbare volkshuisvesting meer neergezet (sociale woningbouw is tegenwoordig blijkbaar een kale huur van 400 euro per maand; noem dat nog maar betaalbaar wanneer je van een inkomen afhankelijk bent op of rond 't uitkeringsniveau van 733 euro). Woningbouwverenigingen hebben veel van hun relatief betaalbare huurwoningen - min of meer aangespoord door het rijk - verkocht. De leegstand die je bij een wandeling door de stad om je heen ziet gaat dan ook hoofdzakelijk om (te) dure woningen. Dit fenomeen zal flink toenemen nu de lucht uit de speculatie-casino's der internationale aandelenbeurzen ontsnapt. Vanwege de druk die de dalende aandelenkoers uitoefent op het bedrijfsleven (de aandeelhouder/speculant wil uitsluitend groeiende winsten en hogere koersen zien) zal er een nieuwe ronde grootschalige uitstoot van arbeid plaatsvinden. Dit heet met een mooi woord herstructurering. Wanneer je dit woord op je werkplek tegenkomt dan pas maar op. Dan staat je betaalde baan namelijk op de tocht. En dat is op dit moment binnen veel bedrijven aan de gang.
De forse leegstand van kantoorruimte in heel het land is hiervan een duidelijk voorteken. De bouw van nieuwe kantoren loopt namelijk altijd achter bij de economische realiteit. Een groot nieuw kantoor is aanbouw is feitelijk een afspiegeling van de situatie van een paar jaar geleden. En nu de boel tegenzit loopt 't fout. En het loopt dus ook fout in de grote steden wat betreft betaalbare volkshuisvesting. Hele straten met relatief betaalbare woningen worden platgegooid en vervangen door (te) dure huizen, de zogenoemde veryupping is volop aan de gang (zie noot). Economische teruggang zal uiteraard zorgen voor veel gedwongen huizenverkopen bij mensen die persoonlijk failliet gaan. Zij zullen een stap terug moeten doen, van een (te) duur eigen huis naar een relatief goedkoper huurhuis en het jaren lang afbetalen van de oude hypotheekschuld. Maar die woningen zijn er dus vrijwel niet meer. En wat zal er dan gebeuren denk je? Een logische stap zou zijn dat "de overheid" gedwongen zal worden terug te komen op haar beleid van zich niet meer bemoeien met de volkshuisvesting. Echte woningbouwcorporaties bestaan er al jaren niet meer, dat wil zeggen woningbouwverenigingen die opkomen voor de collectieve voorzieningen van haar leden, het zijn vrijwel allemaal geprivatiseerde woningbouwstichtingen geworden. Let op de verschuiving 'vereniging' naar 'stichting. Is er bij een vereniging nog sprake van een invloedrijke achterban, bij de stichting is dat vrijwel verdwenen. Wie is er dadelijk dan verantwoordelijk voor al diegenen die hun (te) dure huis van de hand moeten doen en terug willen vallen op betaalbare huisvesting die er niet meer is? Juist, niet de woningbouwstichtingen, die vinden dat niet meer horen bij hun verantwoordelijkheden (en zij durven zich vandaag de dag nog "sociale ondernemers" te noemen). Zij zijn uitsluitend bezig hun bedrijf overeind te houden, hebben daarom hun relatief slecht onderhouden woningen verkocht en verhuren liever woningen in een duurdere woning'markt'. Dat is de verklaring voor het slopen van de traditionele sociale woningbouw, die plaats moet maken voor duurdere woningbouw, dat levert (op de korte termijn) namelijk meer euro's op.

Tja, meer dan 10 jaar na de periode van Reagan en Thatcher wordt duidelijk wat de desastreuze gevolgen zijn van privatisering en terugtrekking van de overheid uit collectieve voorzieningen als volkshuisvesting, onderwijs, gezondheidszorg, openbaar vervoer en nutsbedrijven en het deels op de markt brengen van dergelijke voorzieningen. Raden van Besturen van bedrijven zijn op zijn zachtst gezegd niet erg geïnteresseerd in de sociale effecten van hun handelen. In dat perspectief is de staat zelf uiteindelijk te privatiseren, dan is het walhalla van de markt overheersend. Burgerrechten? Hinderpalen op de weg naar deregulering, zul je bedoelen. Het is dan maar de vraag of de overheid (staat of gemeente) zich in de toekomst wel verantwoordelijk zal stellen voor de gevolgen van de groeiende woningnood. Zullen de voormalige gemeentelijke woningbedrijven heropgericht gaan worden?
Aan de 'onderkant' van de woning'markt' zal de gigantische druk van toenemende aantallen woningzoekenden zorgen voor enorme problemen. De geprivatiseerde woningbouwstichtingen zullen zich niet erg verantwoordelijk voelen voor al die 'probleemgevallen', maar wie dan wel? Het lijkt een gevaarlijke, potentieel explosieve cocktail van teleurgestelde en met schulden opgezadelde voormalige eigenwoningbezitters (kleinburgers), mensen met lage inkomens en mensen met uitkeringen die allen met elkaar moeten concurreren voor een bijna niet meer bestaand aanbod.

Dit artikel is verschenen in Kleintje Muurkrant nr 369, 12 juli 2002