Schijnveiligheid en Big Brother

Nederland is nog maar nauwelijks bekomen van Nawijns voorkeur voor de doodstraf en de rituelen van de tweede kamer of er komt al weer een minister uit de bende van Balkenende met een voorstel dat de grenzen van het fatsoen overschrijdt.

door Johan van Someren

Minister Donner wil een algemene identificatieplicht voor iedereen van twaalf jaar en ouder. De identificatieplicht staat al 17 jaar op het verlanglijstje van het CDA en is een speerpunt in het strategisch akkoord. In de lauwe commotie die over het wetsontwerp is ontstaan, is nog niemand gevallen over de buitenproportionele straf die opgelegd kan worden bij het niet willen of kunnen voldoen aan identificatie. Op de fiets door rood rijden waar ik het andere verkeer mee in gevaar breng kost 25 euro, maar als ik als verantwoordelijk medeburger niet mee wens te werken aan de inrichting van een controlestaat en dus mijn paspoort thuis laat, riskeer ik een boete van 2250 euro of twee maanden cel. Wat geeft Donner het recht om miljoenen Nederlanders te chanteren? Het antwoord ligt voor de hand, zonder stok achter de deur wordt de identificatieplicht, die cruciaal is in de paternalistische repressiepolitiek van het CDA, niet nageleefd. En hoe moet het dan met kinderen die nog in het paspoort van hun ouders staan? Wat niemand merkte is dat minister Remkes daarop een paar weken eerder al een stukje van het antwoord gaf zij het onvolledig. Remkes kwam namelijk met de mededeling dat iedereen een Burger Service Nummer gaat krijgen. Dat nummer is gewoon het sofi-nummer met een nieuwe naam en wie dat nog niet had krijgt alsnog een BSN. Om het allemaal beter te begrijpen moeten we de term Burger Service Nummer een beetje aanvullen. In 1996 werd het idee van de Burger Service Kaart gelanceerd, een chipkaart met een aantal opties aldus het BSK management in Tilburg, gegevens van de sociale dienst, ziekenfonds, zelfs paspoort en rijbewijs zouden erop gezet kunnen worden en dat maakt het verhaal compleet. De mededeling dat ieder een Burger Service Nummer krijgt, staat in een brief van minister Remkes aan de Tweede Kamer. Het gaat om een 'advies persoonsnummerbeleid in het kader van identiteitsmanagement' en is opgesteld door een commissie onder leiding Ed van Thijn. In het advies wordt met identiteitsmanagement de omgang met persoonsnummers en gegevens bedoeld, het zou niet de bedoeling zijn om personen te managen. Deze geruststelling doet merkwaardig aan in het bureaucratisch technologische proces dat reeds lang autonome trekken en dusdanige afmetingen heeft aangenomen, dat het zich volledig aan het zicht van de burgers om wie het gaat, onttrekt. De bureaucratie heeft haar eigen logica en de automatisering eveneens. Het virtuele beeld dat in allerlei bestanden is opgeslagen is vanuit bestuurlijk oogpunt belangrijker dan de mens zelf. Volgens Remkes kan de overheid ons straks nog beter helpen, door de unieke cijfercode wordt onze privacy nog beter beschermd, gegevens kunnen sneller worden uitgewisseld, en we hoeven niet bang te zijn dat alles aan elkaar wordt gekoppeld. Om met dat laatste te beginnen: het koppelen van bestanden wordt vanuit overheidsstandpunt bezien minder noodzakelijk indien je de beschikking hebt over een universeel persoonsnummer als zoeksleutel en weet welk bestand je moet raadplegen. Gebruik en oneigenlijk gebruik van het sofi-nummer neemt dan ook hand over hand toe, niet alleen voor registratie maar ook voor opsporingsdoeleinden. De brief is dan ook mede ondertekend door minister Donner en dat brengt ons bij de algemene identificatieplicht.

Cruciaal in de huidige identificatieplicht is het sofi-nummer op paspoort, identiteitskaart en rijbewijs. Daarmee is de identificatieplicht in werkelijkheid geen persoonscontrole maar een informatieplicht waarbij informatiestromen die aan het nummer worden gekoppeld, zich volledig aan de waarneming van de betrokkenen (wij allemaal) onttrekken. Dit geldt niet alleen voor de huidige beperkte plicht maar ook voor de politionele identificatieplicht die CDA, VVD en LPF straks versneld willen invoeren. Straks kan iedereen op elk willekeurig moment staande gehouden worden en informatie wordt op enkele meters afstand, omdat we niet mogen horen wat er gezegd wordt, per mobilofoon opgevraagd. Dit bedoelt het CDA met identificatieplicht als opsporingsmiddel, VVD'er Atzo Nicolai wil ook justitiële dossiers koppelen aan de Gemeentelijke Basis Administratie waarin ook het sofi-nummer is opgenomen, ook in het Schengen Informatie Systeem wordt het sofi-nummer gebruikt.

Dankzij het CDA is het nummer, samen met naam en geboortedatum in een machineleesbare strook verwerkt wat bewijst dat we met een ontwikkeling te maken hebben die bewust wordt aangestuurd. Naast de identificatieplicht wil Donner ook de wet politieregisters uitbreiden zodat ook niet-verdachte personen geregistreerd en gevolgd kunnen worden wanneer er alleen maar een vermoeden bestaat dat ze een criminele actie voorbereiden. Dit voorstel komt uit de werkgroep 'Gegevensuitwisseling en terrorismebestrijding'. De werkgroep wil het ook makkelijker maken voor de AIVD om financiële gegevens op te vragen en de bevoegdheden om telecommunicatieverkeer af te tappen te verruimen. Daarbij wordt telkens aangevoerd dat de wet op de privacy een ernstige belemmering zou zijn om de criminaliteit te bestrijden, wat leidt tot uitspraken als 'De wet op de privacy zal het aantal opgeloste misdrijven doen dalen'. Deze tendentieuze uitspraak geeft geen realiteit weer maar alleen de wens om op grote schaal te koppelen en af te luisteren. De wet op de privacy is ook een zondebok geworden voor de gebrekkige samenwerking tussen politie en opsporingsdiensten onderling. Als men zegt dat de privacywet moet worden versoepeld wordt daarmee bedoeld dat men ook registraties wil raadplegen die niet voor justitiële doeleinden zijn aangelegd. De werkgroep 'Gegevensuitwisseling en terrorismebestrijding' is weer een gevolg van de 'Agenda voor veiligheidsbeleid bij de start van een nieuw kabinet in 2002'. In die agenda komt ook weer de identificatieplicht om de hoek kijken.

Big Brother in je binnenzak
Een algemene identificatieplicht biedt hooguit schijnveiligheid en zal de verhouding van de politie met het publiek hoogstwaarschijnlijk verslechteren. Om die reden werd in Engeland in de jaren vijftig de identificatieplicht afgeschaft. De belangrijkste kritiek op het jongste voorstel van Donner is naast de praktische bezwaren, dat het een maatregel is die achteraf wordt ingezet. Een draagplicht zal ook vele verloren, gestolen en beschadigde ID-bewijzen tot gevolg hebben. In discussies gaat men echter volledig voorbij aan een ander sluipend gevaar dat door privacydeskundigen het 'Paard van Troje' wordt genoemd. Lang voor de beperkte identificatieplicht van Hirsch Ballin in 1994, werd er al gesproken over een nieuwe identiteitskaart waaraan door chiptechnologie andere functies kunnen worden toegevoegd. Het is vooral de VVD die dit idee verder uitwerkt. In het advies persoonsnummerbeleid wordt er ook gesproken over de Nederlandse Elektronische Identiteits Kaart. Hiermee werden als Burger Service Kaart proeven gedaan in Haarlem en Delft. Atzo Nicolai pakte dat idee op 6 mei 2002 weer op. Nicolai wil een Service Pas voor iedereen met naam adres sofi-nummer enzovoorts en natuurlijk biometrie. Aan die 'Service' Pas wil hij justitiële dossiers toevoegen voor voetbalvandalen, en voor uitkeringsgerechtigden gegevens van de sociale dienst en arbeidsbureau. Het spreekt vanzelf dat het voor de VVD zeer aantrekkelijk is om uitkeringsgerechtigden door een chipkaart verregaand te controleren. Behalve de Burger 'Service' Pas is er ook een OpenbaarVervoer-chipkaart op komst waarmee automatisch geld van de eigen bankrekening wordt afgeboekt. Het is dan niet meer mogelijk om met trein, tram of bus te reizen zonder persoonlijke gegevens achter te laten. Om agressie in het openbaar vervoer tegen te gaan wil de Amsterdamse VVD wethouder Van der Horst die kaart koppelen aan politie en justitieregisters. Vervoersbedrijven kunnen dan de chipkaart blokkeren om een reisverbod op te leggen. Bovengenoemde voorstellen zijn demonstratief voor het bestuurlijk technocratische gebrek aan realiteitszin. Gesteld dat het zou lukken om de infrastructuur uit te bouwen die nodig is om dit soort voorstellen te doen slagen, betekent dat een verregaande aantasting van de privacy en bewegingsvrijheid van ons allen (Grondwet Artikel 10). De identificatieplicht is geen ongelukkig populistisch voorstel, maar vormt een essentieel onderdeel van een proces waarin wetgeving en techniek op zeer ondemocratische wijze aan elkaar vastgroeien. Het wordt tijd dat het grote publiek zich het gevaar bewust wordt en een algemene identificatieplicht collectief afwijst.

(zie ook "Paspoortperikelen en identificatieplicht" in Kleintje Muurkrant 351, "CDA versus privacy" in Kleintje Muurkrant 367 en "Donner geeft meer ruimte aan politie", NRC 8 januari 2003)

Dit artikel is verschenen in Kleintje Muurkrant nr 375, 24 januari 2003