Leven is risico's lopen...
Derde weg in de sociaaldemocratie (deel 2)
"In tegenstelling tot oud links, dat de neiging had om afwijzend te staan tegenover zorgen om burgerlijk verval, accepteert de nieuwe politiek dat deze zorgen oprecht zijn. Burgerlijk verval is werkelijkheid en zichtbaar in alle sectoren van de tegenwoordige samenlevingen. Het is zichtbaar in het afkalvende solidariteitsgevoel, de hoge misdaadcijfers, het aantal echtscheidingen en gebroken gezinnen."
door Paul Dozenvuller
Bovenstaand is geen citaat uit een nieuw regeerakkoord van CDA en VVD, maar overgenomen uit het in het vorige Kleintje (zie nr. 373: Een 'creatief' antwoord) reeds veelvuldig geciteerde Derde Weg-manifest dat een nieuwe koers moet uitzetten voor de zelf in verval geraakte 'oude' sociaaldemocratie.
In het manifest wordt uitgegaan van een desintegratie van de burgerlijke samenleving, waarin de 'nieuwe' sociaaldemocratie voor zichzelf de moraliserende rol ziet weggelegd van 'beschermer van een actieve burgerlijke maatschappij'. Dit impliceert dat de Derde Weg zich nadrukkelijk uitspreekt voor het kapitalisme, maar het tevens loskoppelt van de gevolgen die het onvermijdelijk voor de samenleving heeft.
Een ingrijpend gevolg van het kapitalisme is werkloosheid, waar in vele jaren van strijd door politieke organisaties en vakbonden in het verleden een 'verzorgingsstaat' zich heeft ontwikkeld om de pijn hiervan te verzachten, of tenminste de maatschappelijke onrust onder controle te houden. De Derde Weg komt openlijk op voor 'modernisering van de verzorgingsstaat' en tracht daarbij conservatieven en liberalen rechts in te halen. "Het niveau van openbare uitgaven heeft min of meer de grenzen van het acceptabele bereikt", zo stelt het manifest, en voegt eraan toe dat "het uitkeringssysteem begrenst het vermogen van het individu om een baan te vinden". De verzorgingsstaat wordt 'misbruikt', is overspannen en moedigt middelmatigheid aan, kortom zij stelt mensen in staat te leven als parasieten. De 'moderne' sociaaldemocratie wil de verzorgingsstaat nu voorstellen als een soort Sinterklaas, waarin mensen meer krijgen dan zij er oorspronkelijk zelf ingestopt hebben.
'vanzelfsprekende' aanspraken
Het is zeker waar dat wat we nu de verzorgingsstaat noemen tot stand is gekomen onder druk van de basis van de samenleving. En voor die verzorgingsstaat en de sociale zekerheid hebben werknemers altijd een deel van hun inkomen betaald, ongeacht of dit ging via sociale premies of belastingheffing. Het is een opzettelijk onjuiste voorstelling van zaken om de verzorgingsstaat nu een 'Sinterklaas' te noemen. Omdat de overheid en werkgeversorganisaties nu de taak op zich hebben genomen om uitkeringen uit te betalen lijkt het alleen maar alsof de sociale zekerheid door hen wordt gefinancierd. In werkelijkheid is het geld dat aan uitkeringen wordt besteed een percentage van het totale inkomen van de werkende bevolking dat van tevoren wordt ingehouden. Zoals bijvoorbeeld ook vakantiegeld een vorm van 'uitgesteld salaris' is, dat ten onrechte ook nog eens extra wordt belast. In ieder geval zijn de 'traditionele' vormen van de verzorgingsstaat vormen van universele rechten voor ouderen, zieken en werklozen.
De Derde Weg zou dit allemaal willen veranderen. Nog steeds zou een percentage van het inkomen moeten worden afgestaan, maar het zou minder opleveren. Bovendien zouden de 'vanzelfsprekende' aanspraken op een uitkering moeten worden afgeschaft. Het geld dat wordt ingehouden als premie of belasting voor sociale zekerheid zou niet automatisch moeten worden omgezet in een uitkering, maar in de vorm van een bijdrage aan verbetering van de risicobestendige factoren van de werknemer.
In de visie van de 'moderne' sociaaldemocratie is niet alleen ondernemen een risico, maar ook het werken voor een onderneming. Een ondernemer verkoopt een produkt en neemt daarmee een zeker risico. Is er een markt voor, hoe staat het met de concurrentie, blijft er na aftrek van produktiekosten nog voldoende winst over, enzovoort. Allemaal risico's. Zo is het ook met werkenden, zij lopen het risico hun baan te verliezen wanneer ze niet voldoende flexibel zijn (markt) of te hoge salarissen vragen (concurrentie).
Met deze opvattingen is het juist de 'moderne' sociaaldemocratie die een bijdrage levert aan het 'verval van de samenleving'. Want in tegenstelling tot 'ondernemen' is 'werken in loondienst' geen vrije keuze of eigen beslissing. Een werkloze 'besluit' terug te keren op de arbeidsmarkt. Maar de werkloze, noch de werkende 'besluit' om zijn arbeidskracht te verkopen of trachten te verkopen. In een kapitalistische maatschappij zijn zij gedwóngen om dat te doen. En dat is hun werkelijke risico: een risico dat wordt veroorzaakt en continu gereproduceerd door de kapitalistische produktiewijze, ja, het is de básis van de kapitalistische produktiewijze! De accumulatie van kapitaal herhaalt zich voortdurend en een van de doelen van diegenen die gedwongen zijn hun arbeidskracht te verkopen zou inderdaad moeten zijn om deze risico's te verminderen, dat wil zeggen de strijd aangaan met de uitwassen van de kapitalistische produktiewijze.
Permanente aanvallen
Natuurlijk is de beste, en uiteindelijk enig mogelijke, weg om de risico's van het kapitalisme te bestrijden de omverwerping van het systeem en het te vervangen door een systeem van planeconomie conform de behoeften van de maatschappij. Maar iedere loonstrijd van vakbonden, iedere politieke strijd, iedere strijd voor de verdediging van bestaande sociale rechten is een strijd tegen de risico's van het kapitalisme, een vechtend antwoord op de permanente aanvallen van een systeem in crisis.
En intussen zijn de PvdA en andere westerse sociaaldemocratische partijen een detachement in de permanente aanvallen van het systeem geworden. De Derde Weg zegt het als volgt: "In een wereld met een steeds snellere globalisatie en wetenschappelijke veranderingen moeten wij de voorwaarden scheppen waarin bestaande bedrijven zich kunnen aanpassen en bloeien, en waarin nieuwe bedrijven kunnen worden opgezet en groeien... Sociaaldemocraten moeten van dienst zijn bij de groeiende vraag naar flexibiliteit, en tegelijkertijd moeten zij een minimum aan sociale voorzieningen handhaven, gezinnen helpen het hoofd te bieden aan de veranderingen en nieuwe mogelijkheden openen voor hen die niet in staat zijn daarmee gelijke tred te houden. De druk op de staatshuishouding dwingt tot een radicale modernisering van de publieke sector en een hervorming van de publieke diensten om betere waar voor het geld te krijgen."
De 'moderne' sociaaldemocraten benadrukken dat de vennootschapsbelastingen verder omlaag zouden moeten voor de grote en middelgrote bedrijven. In Engeland is dit Tony Blair al gelukt en ook de pas herkozen Schröder heeft al enige successen op dit terrein kunnen boeken, waaronder het ontslag van zijn minister van financiën Lafontaine die zich tégen deze belastingvoordelen voor bedrijven had uitgesproken. De Nederlandse PvdA doet even niet mee aan het beleid, maar de technocraat Wouter Bos heeft geen ideologische uitspraken gedaan die acht jaar neoliberaal beleid van Paars op de helling zouden zetten.
hoop en toekomst
Wat zijn nu de perspectieven voor de politieke lijn van de Derde Weg binnen de Europese sociaaldemocratie? De electorale basis in Europa is onderling zeer verschillend, zwak en gefragmenteerd. Het is geen toeval dat de Derde Weg-politiek het sterkst is in landen waar de traditionele arbeidersbeweging de afgelopen decennia de nodige nederlagen heeft geleden en de actieve strijd tot een minimum is gereduceerd. Engeland is daar het belangrijkste voorbeeld van en Tony Blair is dan ook fervent voorstander van de Derde Weg. In tegenstelling tot de Engelse Labour Party hebben de Franse sociaaldemocraten weinig op met de Derde Weg. De laatste jaren is er in Frankrijk veel strijd geleverd tegen de aanvallen van het kapitalisme en dat heeft geleid tot een ruk naar links van de middenklasse, dezelfde klasse die in veel andere landen juist voor de ruk naar rechts heeft gezorgd. Bij de Franse verkiezingen in juni 2002 zijn de resultaten van de Ligue Communiste Révolutionaire (LCR) en Lutte Ouvrière wat dat betreft veelzeggend. Ook de verkiezingswinst en -prognoses voor de zgn. 'Socialistische' Partij in Nederland zijn een indicatie, hoewel de SP in wezen slechts een uitlaatklep is voor de ontevredenen van deze maatschappij, die afgehouden dienen te worden van een strijd voor werkelijke revolutionaire veranderingen.
Wanneer de economie zich verder ontwikkelt zoals de afgelopen jaren het geval was, dan ontstaat een verder opschuiven van de middenklasse in de richting van proletarisering. Vroeg of laat zal hieruit een proletarisch bewustzijn moeten voortkomen, met name bij die werknemers in overheidsdienst en bij de dienstverlening die getroffen worden door de aanvallen van Derde Weg-politici en hun bondgenoten uit liberale en rechtse christendemocratische hoek. Nu de werkloosheid weer in een sterk stijgende lijn zit zullen de Derde Weggers hun standpunten over de 'risico's van het werken in loondienst' moeten bijstellen en uiteindelijk erkennen dat 'verbetering van de risicobestendige factoren' op de arbeidsmarkt voor grote groepen werknemers zich zal afspelen langs 'geen hoop'- en 'geen toekomst'-scenario's.
Door de vele nederlagen op sociaaleconomisch gebied met Paars-1 en -2, de introductie van de fopspeen Melkertbanen en een stringent repressief beleid van het Ministerie van Sociale Zaken, in handen van de PvdA, hebben grote delen van de bevolking hun verwachtingen van de sociaaldemocratie als regeringspartij naar beneden bijgesteld. Veel werknemers hebben alleen maar jarenlange aanvallen op hun welzijn en welvaart gezien, terwijl de rijken 'gewoon' rijker werden.
En daarmee komen we uiteindelijk toch bij de reeds aloude, maar nog immer actuele uitspraak 'De bevrijding van de arbeidersklasse zal het werk van die klasse zelf zijn'. De concentratie van kleinburgers en technocraten die nu partijen als PvdA en Groen Links bevolken kan nooit een oplossing bieden voor de problemen waarmee de arbeidersklasse te maken krijgt in haar strijd voor bevrijding. Eerder vormen deze klieken een ernstig beletsel op weg naar die bevrijding. De Derde Weg is een rechtstreekse route naar consolidatie van het kapitalisme, dat wil zeggen naar voortzetting van de cyclus van crises, oorlog, uitbuiting, honger en ellende...
Dit artikel is verschenen in Kleintje Muurkrant nr 374, 20 december 2002