Cynisme heeft geen zin

In het vorige Kleintje schreef Dirk het stukje "Actievoeren heeft geen zin". Hieronder reageert David van Eurodusnie uit Leiden.

door David (Eurodusnie - Leiden)

"Stelletje vieze krakers, ga toch werken!", "Denk je nou echt dat je zinvol bezig bent met dit gedoe?", "Ga toch naar huis, er luistert echt niemand naar jullie". Zo maar een paar reacties die deelnemers aan demonstraties en acties wel eens vernemen van de zijlijn. Ook cynisch, maar op een andere manier, is het gedicht "Roeping" van Gerard Reve:
Zuster Immaculata die al vier en dertig jaar
verlamde oude mensen wast, in bed verschoont,
en eten voert,
zal nooit haar naam vermeld zien.
Maar elke ongewassen aap die met een bord: dat hij
voor dit, of tegen dat is, het verkeer verspert,
ziet 's avonds reeds zijn smoel op de tee vee.
Toch goed dat er een God is.

Het cynisme van Dirk over actievoeren, te lezen in het artikel "Actievoeren heeft geen zin" onderscheidt zich van bovenstaande uitingen doordat het uit 'eigen kring' komt, en uiteindelijk opbouwend bedoeld is: door meer cynisme moet er meer effectiviteit komen binnen links.
Voor veel mensen is het artikel aanleiding om weer eens fijn te gaan hakken op Eurodusnie in Leiden. Hier is natuurlijk niets op tegen en we zijn dat ook wel gewend: hele volksstammen in Nederland beschouwen ons als vervelend, extreemlinks, lui, profiteurs, ingezakt, sectarisch, naïef, elitair of wat dan ook. Deze reactie schrijf ik dan ook vooral omdat ik me nogal gestoord heb aan de cynische toon van het artikel, en aangezien dit artikel provocerend van karakter was, zal deze reactie dat ook zijn.
Laat ik maar eens beginnen met een positief punt: natuurlijk is het zinvol je af te vragen of de actie, demonstratie of campagne die je hebt georganiseerd of waar je aan deelgenomen hebt enige effectiviteit heeft. Het is waar dat er binnen links te weinig kritisch wordt gekeken naar de eigen activiteiten. Dit is jammer, want door acties en dergelijke degelijk te evalueren kunnen er lessen worden getrokken die in de toekomst wellicht leiden tot effectievere vormen van protest. Kritische reflectie zou trouwens niet alleen moeten gelden voor actievoeren, maar ook voor andere praktijken binnen links: eetcafes, vrijplaatsen, nieuwsbrieven, tijdschriften, info-avonden, netwerken, grote conferenties, etc. Een goed punt dus van Dirk, maar tevens een open deur van jewelste. Helaas vervalt Dirk, na het intrappen van deze deur, voornamelijk in cynisch commentaar dat deelnemers aan acties en demonstraties ook regelmatig vernemen vanaf bouwsteigers en vanuit vrachtwagencabines, alleen dan wat verfijnder verwoord.
Dirk meent door zijn vermeende ontdekking van een 'blinde vlek' in de actiebeweging een unieke positie te hebben ingenomen. Zijn laatdunkende opinie over actievoeren is onder mensen die regelmatig naar een actie of demonstratie gaan inderdaad niet gebruikelijk, dit is natuurlijk nogal wiedes: mensen gaan niet aan een actie meedoen met in het achterhoofd dat dit een zinloze bezigheid is. Buiten de anarchistische beweging zal zijn visie met instemming en gejuich begroet worden: een grote meerderheid in Nederland is immers van mening dat actievoerders wereldvreemde aanstellers zijn die niet weten wat ze doen. Met nauwelijks verborgen plezier herkauwt Dirk de mening van Nederlands bekendste cynicus Maarten van Rossum door meerdere malen te stellen dat demonstreren en actievoeren veelal vormen zijn van "morele zelfbevrediging".
Ik vind dit getuigen van een nogal minachtende houding tegenover die mensen in Nederland die nog wel eens de moeite nemen deel te nemen aan een actie of demonstratie. (dit zijn er jammer genoeg niet zo veel - als het aan Dirk zou liggen nog teveel?) Ik heb de indruk dat mensen die naar een actie of demonstratie gaan, dit vooral doen vanuit het idee dat het noodzakelijk is een publiek protest te houden tegen een bepaalde misstand of een bepaald wanbeleid, niet om aan het einde van de dag hun hoofd op de televisie te kunnen zien. Dirks enorme cynisme leidt er toe dat hij denkt dat mensen vooral meedoen aan acties en demonstraties vanwege het spektakel. Ik denk dat hij de spektakelzucht van de media, die inderdaad gefixeerd zijn op rellen en andere ongeregeldheden, verward met die van de gemiddelde demonstrant of actievoerder. Die laatsten moeten zich wel serieus de vraag stellen in hoeverre zij ongewild een onderdeel kunnen gaan vormen van 'het spektakel' en in hoeverre dit tegen je kan werken. Maar de omgang met de media, en de rol die deze speelt in de beeldvorming rond politiek protest, is een hele andere discussie.

Om terug te komen op de hoofdvraag in deze discussie: heeft actievoeren zin? Het heeft volgens Dirk zin als het leidt tot een "feitelijke decentralisering van macht" of het "feitelijk veranderen van de politieke praktijk". Dit zijn natuurlijk prachtige doelen om te bereiken, maar dat dit niet 1-2-3 gaat gebeuren lijkt me vrij duidelijk in een tijd waarin centralisering van macht de dominante trend is en waarin de politieke praktijk steeds rechtser wordt (en dat is geen cynisme maar realiteit). Het zit er gewoon niet in dat links er de komende tijd in gaat slagen 'decentralisering van macht' tot stand te brengen of de politieke praktijk substantieel in 'onze' richting om te buigen. Maar het lijkt me niet verstandig om vanwege deze reden alle vormen van openbaar protest maar te laten zitten. Waarom niet? In de eerste plaats breng je met een actie of demonstratie politiek protest in de openbare ruimte. Dit heeft drie effecten, die niets te maken hebben met directe politieke opbrengst, maar toch zeer belangrijk zijn:
- je maakt aan niet-deelnemend publiek duidelijk dat er weerstand tegen een bepaalde misstand/slecht beleid etc. bestaat, en dat er mensen bestaan die bereid zijn voor dit protest uit hun stoel te komen.
- je maakt aan de elite duidelijk - soms zeer direct - dat mensen die het oneens zijn met een bepaald overheids- of bedrijfsbeleid lastig kunnen zijn.
- je maakt aan de benadeelden of slachtoffers van een bepaald beleid duidelijk dat er mensen solidair zijn en dit ook in het openbaar willen uiten.

Of dit protest achteraf ook werkelijk effectief is, is vooraf moeilijk in te bouwen. Protest kan pas op de lange duur effectief blijken te zijn (zo begonnen de eerste protesten van de 'Civil rights movement' in de VS met kleine groepjes mensen), en de geschiedenis loopt vaak op een zo vreemde manier dat de het concrete effect van publieksacties moeilijk te achterhalen is. Maar je kunt dus niet bij voorbaat al stellen dat het actievoeren of het "achter elkaar aan in demonstraties lopen" bij voorbaat een zinloos fenomeen is.

Het komt trouwens ook voor dat er feitelijk wat verandert aan de politieke of economische realiteit door acties of demonstraties. Ik noem hiervan een paar voorbeelden, waarvan ik er twee ook al genoemd heb in een eerder artikel
1. protest tegen ABN-AMRO vanwege een aandeel in een clusterwapen-producerend bedrijf. Ruim een jaar zijn er in Nederland acties gevoerd bij vestigingen van ABN-AMRO, door onafhankelijke groepen en door de SP. Bankgebouwen zijn dan misschien zoals Dirk schrijft de "symptomen van een probleem"; reken maar dat de directie het zeer vervelend vindt als er regelmatig actievoerders bij ABN-AMRO filialen staan en aan klanten uitleggen dat hun spaargeld niet zo fris wordt belegd. Een paar maanden geleden gaf ABN-AMRO haar aandeel in het clusterwapens-producerend bedrijf op.
2. protesten tegen Talisman. Talisman is een Canadees oliewinbedrijf dat onder andere opereert in Soedan. Mensenrechtenorganisaties en de VN hebben aangetoond dat in gebieden waar olie gevonden wordt, er 'ontvolkingscampagnes' plaatsvinden door de regering in Khartoem. Bovendien schaft de regering van Omar al-Bashir met oliegeld wapens aan, waarmee de bevolking in het zuiden wordt geterroriseerd. Bij de Nederlandse vestiging van Talisman vond op 17 juni 2002 een kleine demonstratie plaats, waarbij de directie naar beneden geroepen werd om de rol van Talisman in Soedan te verantwoorden. In Canada was er een veel grotere campagne tegen Talisman, ook gesteund door kerkelijke groeperingen. De campagne bestond uit demonstraties, emailacties en picketlines. Vorig jaar liet Talisman weten, onder druk van de protesten, haar olieconcessies in Soedan te verkopen. Dit betekent niet dat de ellende in Soedan over is, wel dat een groot oliebedrijf door een hardnekkige campagne, bestaande uit kleine acties _n demonstraties, op de knie_n te dwingen is.
3. de "witte illegalen" campagne: enkele jaren geleden startten enkele organisaties een campagne om zogenoemde witte illegalen een legale status te bezorgen. De campagne bestond uit onder meer directe acties, lobby-activiteiten, demonstraties en zelfs een langdurige hongerstaking. De intensieve campagne leidde uiteindelijk tot de legalisering van een groot deel van de witte illegalen. Veel 'illegalen' werden helaas niet gelegaliseerd en moeten nu van de regering alsnog het land uit, zoals bekend.

Acties en demonstraties, vervat in een goed georganiseerde campagne, kunnen dus wel degelijk effectief zijn. Gelukkig geeft de auteur van "actievoeren heeft geen zin" ook aan dat politieke activiteit in sommige gevallen toch zinvol kan zijn. "Directe actie" en "het opzetten van alternatieve organisatiestructuren" worden genoemd, waarbij "de machthebbers buiten spel worden gezet" en "de uitvoering van beleid wordt gesaboteerd". Helaas worden er geen voorbeelden bij genoemd. Wat zijn dat dan precies, die directe acties die wel effectief zijn geweest? Het saboteren van beleid door enkel directe actie heeft doorgaans slechts tijdelijk succes; politiek beleid kan erdoor vertraagd worden, wat natuurlijk prachtig is, maar ik kan me niet zo snel voorbeelden voor de geest halen waarbij directe actie - als fenomeen op zich - de politieke praktijk structureel heeft veranderd. Ook het opzetten van alternatieve organisatiestructuren leidt niet automatisch tot politiek succes. Wanneer een hoop mensen in een alternatieve structuur gaan zitten, maar vervolgens geen reet doen, wordt er nog niets bereikt. Bovendien ken ik veel voorbeelden van alternatieve structuren die zich comfortabel weten te nestelen in de marges van het kapitalisme, maar daar geen enkele bedreiging voor vormen.

Alle reden dus om kritisch te blijven nadenken over actie- en demonstratievormen, maar ook over 'alternatieve structuren' en alle vormen van verzet die mogelijk zijn. Daar kunnen we het dan over eens zijn. Maar laat dat cynisme maar zitten.

noten:
1. Zie Kleintje Muurkrant 393 en eurodusnie.nl/2004/06/1236.shtml
2. "Demonstreren heeft zin" is te vinden op eurodusnie.nl//2003/07/193.shtml

Dit artikel is verschenen in Kleintje Muurkrant nr 394, 27 augustus 2004