misverstanden rond samenzweringstheoriën

deel twee: Interpretatie van het samenzweringswereldbeeld

De elementen uit het samenzweringswereldbeeld, die in het vorige Kleintje werden beschreven, vormen weliswaar in veel opzichten de fundamenten onder het samenzweringswereldbeeld, maar kunnen zeker niet direct met extreemrechts of antisemitisme worden geassocieerd.

door Peter Edel

Het probleem is dat veel van de bestanddelen van het samenzweringswereldbeeld, die op zichzelf vaak geen duidelijke ideologische of religieuze lading kennen, langs de meest uiteenlopende wegen kunnen worden geïnterpreteerd. Nadrukken worden daardoor op talloze plaatsen gelegd. Waar het in de praktijk op neerkomt is dat de ideologische of religieuze achtergrond van de samenzweringstheoreticus in kwestie, bepalend is voor de wijze waarop de verschillende elementen uit het samenzweringswereldbeeld naar voren worden gebracht.
Zo zullen samenzweringstheoretici in de VS, die vanuit een christelijke overtuiging opereren, vaak de nadruk leggen op het antichristelijke, dan wel Satanische element, dat zich volgens hen binnen esoterische genootschappen als de Vrijmetselarij bevindt. Antisemitische kringen zullen daarentegen juist vaak de rol van een aantal joden binnen de internationale bankwereld beklemtonen, of het joodse component binnen de oorsprong van de Vrijmetselarij. Daar komt nog bij dat lang niet alle samenzweringstheorieën zich bedienen van het geheel aan elementen waaruit het samenzweringswereldbeeld is opgebouwd. Een voorbeeld is het ufo-fenomeen, in verband waarmee theorieën zijn ontstaan die nauw aansluiten bij het samenzweringsdenken. Zo zijn er samenzweringstheoretici die geloven dat buitenaardse kwesties eveneens tot de gespreksonderwerpen behoren die tijdens Bilderbergbijeenkomsten de revue passeren. De eerder genoemde William Cooper is daar een voorbeeld van. Er kan geen enkele twijfel over bestaan dat er ufo-freaks rondlopen met extreemrechtse en antisemitische opvattingen. Naast Cooper, is het meest extreme voorbeeld in dit verband waarschijnlijk de Chileen Miguel Serrano, die verkondigd heeft dat Hitler een zonnegod was die op aarde kwam om het arische ras van de joden te bevrijden. Na het einde van de Tweede Wereldoorlog zou Hitler volgens Serrano in een ufo zijn gestapt en zijn heenkomen op Antartica hebben gezocht. Opvattingen als die van Serrano laten zien dat samenzweringstheorieën over ufo's niet alleen tal van raakvlakken kennen met extreemrechts en antisemitisme, maar ook met zaken die binnen de New Age beweging spelen. Met ufo's hebben we het dan ook over een New Age verschijnsel als geen ander. Naast ufo's hebben zich echter ook op andere gebieden samenzweringstheorieën vanuit de New Age beweging ontwikkeld. Neem bijvoorbeeld de Brit David Icke, die het in zijn hoofd heeft gehaald om occulte en politieke genootschappen als de middelen te interpreteren van een buitenaardse macht die de gang van zaken op aarde in de hand wenst te houden. Door het vermengen van New Age ideeën met tal van componenten uit het traditionele samenzweringsdenken, is ook Icke er van beschuldigd dat hij er extreem rechtse, dan wel antisemitische, sympathieën op na houdt. Lezing van Icke's boek "... and the truth shall set you free" leert dat bepaalde van zijn opvattingen inderdaad als antisemitisch geïnterpreteerd zouden kunnen worden, al is het daarbij wel van belang wat onder het begrip antisemitisme wordt verstaan. Icke is dan ook duidelijk een twijfelgeval. Zeker, hij heeft zich uitgelaten ten aanzien van elitaire Joodse bewegingen, maar de raciaal georiënteerde Jodenhaat die doet denken aan het nationaal socialisme, zal men bij Icke niet aantreffen. Hij valt dan ook in een andere categorie dan Serrano, die wat mij betreft zonder meer een (neo)nazi is.

in alle soorten en maten
Maar lang niet alle samenzweringstheoretici houden zich met ufo's bezig. Wederom blijken de achtergronden van de betreffende persoon in kwestie hierbij bepalend. Zo zullen de zojuist al genoemde christelijke samenzweringstheoretici in de VS niets te maken willen hebben met theorieën die ufo's in verband brengen met het buitenaardse; dit achten zij in strijd met hun religieuze overtuiging. Men wil daar hooguit zo ver gaan dat ufo's het resultaat zijn van geheime wetenschappelijke ontwikkelingen op aarde. Maar over het bestaan van buitenaardse beschavingen (op aarde), zoals Icke en Cooper dat verkondigen, willen christelijke samenzweringstheoretici niets weten. Daar staat tegenover dat zaken als denktanks, multinationals, banken en occulte stromingen wel weer onderwerpen zijn die het denken van christelijke samenzweringstheorieën verbindt aan opvattingen die ook door figuren als Cooper of Icke worden gekoesterd. Het is dus heel goed mogelijk om alleen datgene aan het samenzweringswereldbeeld te ontlenen wat in het ideologische dan wel religieuze straatje te pas komt. Ik ben ervan overtuigd dat hier voor werkelijk iedereen iets te vinden is. Dat geldt voor de meest uiteenlopende kringen. In de Islamitische wereld bedient men zich bijvoorbeeld vaak van complottheorieën, maar ook in de Sovjet Unie was men er verzot op, vooral als het kapitalistische westen er mee in diskrediet gebracht kon worden. De eerste samenzweringstheorieën over het ontstaan van de ziekte Aids doken bijvoorbeeld mede in de Sovjet Unie op. Verder zag men in het Kremlin wel wat in de theorieën, die in de westerse wereld ontstonden rond de moord in 1963 op de Amerikaanse president John F.Kennedy, een gebeurtenis die welhaast het boegbeeld van het samenzweringsdenken genoemd mag worden. Het is in dit verband overigens een interessant gegeven dat theorieën rond de moord op Kennedy niet zelden met extreemrechts geassocieerd worden.
Ik wil zelfs niet uitsluiten dat de wijze waarop de rol in de Derde Wereld van het 'Internationaal Monetair Fonds' en de 'Wereldbank', doorgaans in het samenzweringswereldbeeld wordt beschreven, interessante aanknopingspunten kan bieden voor degenen die vanuit een links perspectief naar de wereld kijken. Hetzelfde geldt voor de internationale bankwereld en multinationale ondernemingen, die zoals eerder beschreven eveneens een belangrijke rol in het samenzweringsdenken spelen. Wat daarover in het samenzweringswereldbeeld wordt vermeld, kan volgens mij voor links denkenden eveneens tot interessante overwegingen leiden. Een bijkomend verschijnsel is dat hedendaagse samenzweringstheorieën vaak niet alleen refereren naar de traditionele elementen uit het samenzweringsdenken, maar deze verbinden aan bevindingen die uit de onderzoeksjournalistiek voortkomen. Aan de ene kant lijkt de grens tussen het samenzweringstheoretici en onderzoeksjournalisten daardoor vaak dun te zijn. Maar daar staat tegenover dat een samenzweringstheorie vaak een kapstok is voor de meest uiteenlopende zaken, die men anders niet zo gauw aan zal treffen. Door het bestuderen van samenzweringstheorieën ben ik in de afgelopen dan ook vaak op het spoor gekomen van kwesties die door onderzoeksjournalisten aan het daglicht zijn gebracht en op zichzelf niets met het samenzweringsdenken te maken hebben.

Bilderberg
Helaas is het de laatste twee decennia helemaal misgegaan met onderwerpen die een plaats kennen binnen het samenzweringswereldbeeld. Waar het twintig jaar geleden nog mogelijk was om de essentie van een organisatie als de CFR, of de Bilderbergconferenties, aan een kritische beschouwing te onderwerpen, daar is dat tegenwoordig vaak niet meer mogelijk. Althans, niet zonder in verband gebracht te worden met schimmige samenzweringstheoretici en daarmee met extreemrechts en antisemitisme. In de jaren zeventig was Bilderberg echter nog een onderwerp dat regelmatig in de linkse pers kon worden aangetroffen. De journalist Wim Klinkenberg ging destijds bijvoorbeeld ongehinderd tekeer over de rol van Bernhard bij het ontstaan van Bilderberg, zowel als over de invloed die deze jaarlijkse bijeenkomst op politieke beslissingen in de transatlantische wereld heeft gekregen. In het thans heersende politiek correcte klimaat is het vrijwel uitgesloten om Bilderberg op een manier te benaderen zoals Klinkenberg dat indertijd deed; dergelijke onderwerpen zijn besmet geraakt. Het gevolg is dat een ieder die ze ter sprake brengt met het samenzweringsdenken geassocieerd raakt en in een verdacht daglicht komt te staan. En dat terwijl menigeen binnen links (wellicht vooral de oudere generatie) nog altijd vindt dat Bilderberg een uiterst bepalende factor binnen het internationale politieke theater is. Helaas is de linkse pers al lang niet toonaangevend als het op onthullingen rond Bilderbergbijeenkomsten aankomt. Veel eerder is dat tegenwoordig de extreemrechtse pers. Vooral het uiterst rechtse 'conspiracy' tijdschrift Spotlight in de VS doet wat dit betreft van zich spreken. Daar bericht men met grote regelmaat over Bilderberg. Het is eigenlijk te gek voor woorden, maar ik ken linkse mensen die ieder voorjaar maar weer de Internetsite van Spotlight bezoeken, om te zien welke prominente vertegenwoordigers uit de politiek en bedrijfsleven er bij de jaarlijkse Bilderbergbijeenkomst zijn geweest. En dat niet omdat men zo graag leest wat de extreemrechtse pers in de VS te melden heeft, maar simpelweg omdat Spotlight zo'n beetje het enige tijdschrift ter wereld is dat dergelijk informatie naar buiten brengt. Want ondanks de royale inbreng van Nederlanders in deze denktank, overwegen de Nederlandse media maar uiterst zelden om hun handen vuil te maken aan Bilderberg.
Een voorlopige conclusie naar aanleiding van de eerste twee afleveringen van deze artikelenreeks, kan alleen maar luiden dat de elementen die steeds weer terugkeren binnen samenzweringstheorieën, eigenlijk te belangrijk zijn om ze over te laten aan samenzweringstheoretici. Zolang die de zaken naar hun hand zetten, al naar gelang hun ideologische dan wel religieuze beginselen, valt uit die hoek geen betrouwbare analyse te verwachten. Het wordt daarom wellicht tijd dat deze materie eens langs een andere weg wordt benaderd en niet meer alleen verdacht wordt gemaakt vanwege de extreemrechtse implicaties die het samenzweringsdenken kan hebben. Dat samenzweringstheorieën uit de meest uiteenlopende hoeken en gaten tevoorschijn komen, weet ik al een tijdje. Onlangs is mijn belangstelling echter gewekt door hypotheses over complotten, uit wellicht de laatste richting die men zou verwachten. Het betreft hier in mijn ogen een overtuigende aanwijzing dat de elementen waaruit het samenzweringswereldbeeld is opgebouwd, op zichzelf niet tot een ideologische of religieuze categorie behoren. Meer hierover in het volgende Kleintje.

Dit artikel is verschenen in Kleintje Muurkrant nr 343, 7 april 2000