Finlands eigen Kosovo

De West-Europeaan denkt bij 'balkanisering' aan het zuidoosten van het continent. Maar ook aan de uiterste noordflank van het Russisch imperium droomt men van de terugkeer naar verloren gebied. En staat voor de 'bezetters' de trein klaar.

door Joop Finland

Mijn eerste bezoek aan Joensuu, aan de grens met Rusland, bracht me het verhaal van de grootouders van mijn vriendin. Of beter, het verhaal van opa want de oude overschreeuwde zijn vrouw woedend wanneer die ook eens wat in het midden probeerde te brengen. Mijn vriendin vertaalde en trachtte zoveel mogelijk opa's scheld- en vloekwoorden te eufimiseren, zoals ik later leerde. Steen des aanstoots tussen de twee was vooral oma's orthodoxe geloof. Opa was zoals bijna alle Finnen nu nog (92 procent) evangelisch-luthers en betitelde oma's kerk als 'Russenkerk'. Tja, oma was geboren aan de noordoever van het Ladoga Meer, haar vader heette Alexej, haar opvoeder was de plaatselijke orthodoxe geestelijke Wasilew en oma kwam pas ver na de oorlog voor het eerst in Helsinki. Opa kwam uit Midden-Finland en vestigde zich in de dertiger jaren in het dorp Wäertsiläe even over de huidige grens met Rusland. Hij richtte een busonderneming op en stichtte een gezin. November 1939 viel het Rode Leger het gebied binnen en werd men gedwongen naar het westen te vluchten. In maart 1940 kon men terug. Huis en bedrijf waren verwoest maar opa bouwde alles weer op. Twee jaar later herhaalde zich de geschiedenis. Het gezin werd nu definitief verdreven. Opa raakte aan de drank, deed een aantal zelfmoordpogingen, raakte zijn bedrijf kwijt omdat hij bezopen achter het stuur van zijn bussen kroop, plakte zijn slaapkamer vol met foto's van Wäertsiläe en is er nooit terug geweest ondanks dat dat na 1989 weer kon. Zijn verbittering heeft me doen interesseren voor de 'kwestie Karelië'. Ik ben ooit in Karelië geweest. Nietsvermoedend. In 1979 reisde ik vanuit Finland de Sovjet Unie in, door het toenmalige niemandsland naar Leningrad en zo verder naar Moskou. Ik herinner me de eerste stad op Sovjetbodem: Viborg. Voor mij sindsdien een echte Sovjetstad met een echte Sovjetsfeer. Pas toen ik hier woonde en de taal een beetje meester werd, gingen me in de bibliotheken de meterslange rijen boeken opvallen met titels als: 'Viipurimme' en 'Karjalamme'. Meest fotoboeken, met landschappen en stadsgezichten die zich in niets onderscheiden van alle hier. Intrigerend vond ik het bezittelijk partikel -me achter de plaatsnamen. In oma's boekenkast vind ik boeken die zijn zoals oma is. Ze zijn uit '44-'45 van vlak na de Evacuatie zoals de vlucht hier wordt genoemd. Uitgegeven door de dan juist opgerichte Karelische Bond. Vol kookrecepten, breipatronen en liedjes. Nergens een politieke leuze, de samenstellers lijken zich bij de nieuwe situatie te hebben neergelegd, roepen in hun voorwoord de lezers daartoe ook letterlijk op.
Het gebied ten westen van het Ladoga Meer is oorlogsbuit van Stalin. De bloedige strijd tussen 1939 en 1944 dreef nagenoeg de hele Finssprekende bevolking over de huidige grens. Na de oorlog werd Finland militair en economisch 'n vazal van het Kremlin. Onder de deken van deze 'Finlandisering' heeft de Karelische Bond lang haar bingo-avond-karakter gehouden en is er vanuit Helsinki geen enkel officieel geluid over de kwestie naar Moskou gegaan. In het laatste is na 1989 niet veel veranderd. Nog steeds is het beleid om 'Karelië' te definiëren als 'een probleem dat vraagt om 'n oplossing in het kader van de internationale verdragen.' Maar uit de ingezonden-brievenpagina's van de kranten verdween het heikele onderwerp nimmer en na de implodering van de Sovjet Unie groeide de aanhang van en de aandacht voor de Bond snel.
De 'kwestie Karelië' is een sentiment. De Bond had aanvankelijk alleen leden onder de evacués maar spreekt nu brede lagen van de bevolking aan op hun Fins zijn. Karelië is niet langer Karelisch maar Fins, de bakermat van de taal en van het nationale epos, de Kalevala. De Bond verspreidt op alle middelbare scholen 'n lespakket over Karelië 'opdat de jongeren kennis krijgen over de Karelische wortels van de Finse cultuur'.

Niemand heeft het hier nog over de burgeroorlog, in 1917. De Tweede Wereldoorlog en het verlies van Karelië bepalen de sfeer en de beleving van nationale feest- en herdenkingsdagen. 'n Week na zijn succesvolle bemiddeling in Belgrado vorig voorjaar vertoonde ex-president Ahtisaari zich op de toogdag van de duidelijk gepolitiseerde Bond. Karelië is ook niet langer een Karelisch maar een Fins probleem. Wat echter de oplossing ervan moeilijk maakt, is de nagenoeg perfecte Russificering van Karelië. Alleen met grote moeite zijn er nog mensen te vinden die Fins spreken of verstaan. Er zijn gerede twijfels bij het welslagen van 'n zo massale Finse 'volksplanting' in de regio dat die weer overwegend Finstalig zou worden. En er is geen maatschappelijk draagvlak te vinden voor het 'overnemen' van de 200.000 Russischtalige bewoners.
In '40 respectievelijk '44 vluchtten ruim 400.000 mensen naar Finland dat toen 2 miljoen andere inwoners had. Deze aanzienlijke immigratie bracht grote demografische verschuivingen teweeg. Als gezegd brachten de Kareliërs die 'Russenkerk', hun orthodoxisme mee. Tevens werd de broze coëxistentie tussen de drie taalgemeenschappen (Fins, Zweeds en Samisch) in het 'moederland' geweld aangedaan. Oma in Joensuu krijgt tegenwoordig van één van haar dochters -mijn schoonmoeder- boeken te lezen waarin kritiek wordt geleverd op de opvang van de evacués vooral in de westelijke zweedstalige kustprovincies. Tenslotte schoven de nieuwe eters aan in 'n land dat economisch zwaar moest boeten voor de nederlaag.
De derde optie is die van onder meer Riitta Uosukainen. Zij heeft als voormalig voorzitter van de Bond naam gemaakt met de leuze 'Karelië terug. En leeg!' Het scenario waarin de huidige bewoners van Karelië naar elders verhuizen. Terugverhuizen. In dit verband wordt namelijk graag gewezen op hun niet-Karelische herkomst: ook zij waren veelal slachtoffer van stalinistische deportaties. Uosukainen is geen taxichauffeur maar voorzitter van het Finse parlement en de liberale kandidaat voor de presidentsverkiezingen van februari jongstleden. Karelië is een wond, 'n etterende wond waarin het goed zout strooien was tijdens de campagne. Critici van de Bond zien haar als 'n vooral revanchistische, 'n belangrijke aanjager van anti-Russische gevoelens hier.

De geschiedschrijving van de Tweede Wereldoorlog verdeelt deze natie in twee onverzoenlijke kampen. Het ene gelooft tot op de dag van vandaag dat Moskou van zins was en is om Finland militair te bezetten. Het andere gaat er van uit dat de Finlandisering het beste bewijs is dat het Kremlin dit land helemaal niet militair hoefde te bezetten om het in het gareel te krijgen en dat het nu wel wat anders aan het hoofd heeft. De laatsten voorspellen het verstillen van de roep om teruggave van Karelië bij het verdwijnen van de generatie die in het gebied is geboren, cq tegen Stalin het onderspit dolf. Recente enquêtes onder de jongeren laten echter zien dat een groeiende meerderheid onder hen voorstander is van het herstel van de grenzen van 1939. De vraag waar Karelië eigenlijk ligt wordt daarbij onthutsend vaak verkeerd beantwoord.

Dit artikel is verschenen in Kleintje Muurkrant nr 343, 7 april 2000