Theosofie en logica

Ik heb tijdgebrek. Dus ben ik niet van plan, om alles, wat niet klopt in het stuk "Theosofische logica, een reactie" in Kleintje Muurkrant nummer 306, geschreven door Henk Spierenburg, te weerleggen. De theosofie op zich zelf is immers in Nederland nu geen sterke maatschappelijke kracht. Bovendien vertegenwoordigt Henk Spierenburg niet alle theosofen. Ik heb de geschiedenis van de theosofie, en van personen daarin zoals Helena Blavatsky en Annie Besant onderzocht, om de te weinig bestudeerde kanten van bijvoorbeeld de Aziatische geschiedenis te begrijpen. Dat vind ik belangrijker dan de theosofen op zichzelf. Ook als achtergrond bij veel wat sommigen 'sekten' noemen; andere 'nieuwe religieuze bewegingen', heeft zulke historische kennis waarde. Allereerst de hoofdstuktitel in mijn boek over theosofie en geschiedenis, "The Politics of Divine Wisdom, Reincarnation of a Buddha." Volgens Spierenburg is die titel kwalijk en onwetenschappelijk. Maar waarom heb ik mijn hoofdstuk over Helena Blavatsky "Reincarnation of a Buddha" genoemd? Dat blijkt uit noot 2 op die bladzijde 40. Volgens het boeddhisme is reïncarnatie van een Boeddha per definitie ongeveer hetzelfde als de kwadratuur van een cirkel. Dus is het een onmogelijke tegenspraak, een paradox. Met deze titel wilde ik aangeven, dat mevrouw Blavatsky's leven vol paradoxen verliep. Ik noem ze op latere bladzijden in dat boek: behorend tot zowel de overheersende grootgrondbezitters als de onderdrukte vrouwen. Soms haar adellijke afkomst benadrukkend, soms bagatelliserend. Een zelfstandige vrouw, maar geen feministe. Kijk naar de tegenspraak in haar verschillende geschriften sinds "Isis Unveiled" over de reïncarnatieleer. Kijk naar haar pretentie in "Isis Unveiled", om het boeddhisme uit te leggen; terwijl ze in dat boek niet eens de naam 'Buddha' goed kon spellen. Enzovoort. Bij hoofdstuktitels in wetenschappelijke boeken moet je niet alleen aan wetenschap denken, maar ook aan literatuur. Titels zijn er om de aandacht van de lezer te trekken. Zij hebben niet dezelfde wetenschappelijke pretentie als de tekst eronder.

Rassentheorie
Verder schrijft Spierenburg over theosofische rassentheorie: "De mensheid evolueert in stadia, bij Blavatsky "wortelrassen" genoemd. Dit zijn stadia van bewustzijn." Hier zou de argeloze lezer kunnen denken, dat die wortelrassen zuiver geestelijk, onproblematisch, zijn. Dat ze niets te maken zouden hebben met discussies over racisme in denkbeelden, dat Bosjesmannen of Indianen "gedegenereerd" zouden zijn, en gedoemd te verdwijnen. Henk Spierenburg zelf schrijft in "Theosofia", februari 1997, pagina 33, over wortelrassen als stadia van ontwikkeling: "zowel wat betreft hun bewustzijn als hun stoffelijke lichamen". Dit is tenminste vollediger. Hier blijken wortelrassen in de theosofie dus niet zuiver geestelijk te zijn. Waarom hebben Kleintje Muurkrant-lezers van Henk Spierenburg geen recht op dezelfde volledigheid als Theosofia-lezers? In "Theosofia" schrijft Henk ook "Elk van die zeven stadia (wortelrassen) zijn weer onderverdeeld in eveneens zeven stadia (subrassen)." Maar wat schrijft Henk in Kleintje Muurkrant? "Elk van die wortelrassen is weer onderverdeeld in kleinere stadia, rassen genaamd, en vervolgens weer in subrassen." Dit tussenstadium tussen wortel- en subrassen ben ik bij geen enkele van de vele theosofische auteurs over "rassen" ooit tegengekomen; ook niet bij Henk Spierenburg zelf in "Theosofia" dus. Het dichtst erbij kwam nog de Engelse theosofe Edith Pinchin (zie bladzij 428 van mijn boek). Zoals Blavatsky en andere theosofen, onderscheidde zij binnen het "Arische" wortelras het "Teutoonse" onderras. Maar voor zover ik heb gevonden, verdeelde alleen Pinchin die "Teutonen" weer onder in onder-onder-rassen. Nederlanders en Friezen waren volgens deze beoefenaarster van de occulte wetenschap afzonderlijke onder-onder-rassen. Ik ben vergeten, of ze Hollanders als ras hoger of lager dan Friezen vond. Wel vond de Engelse Pinchin de Engelsen het hoogste onder-onder-ras van de Teutonen, en daarmee van de Ariërs, en daarmee van de mensheid. Wat betreft Annie Besant en Mussolini, zegt Henk Spierenburg hier niets van te weten. Hij kan onder andere het stuk van Besant in "The Theosophist", 1927-1928, pagina 155 bekijken. Mussolini schreef volgens de theosoof Martin Euser in de "Herald of the Star". De Herald of the Star was het blad van de Orde van de Ster in het Oosten. Deze was opgericht door de leiding van de Theosofische Vereniging, door Annie Besant, C.W. Leadbeater, en anderen, om de jeugdige Krishnamurti als voertuig voor de komende Wereldleraar te propageren. Volgens Henk is de Herald "geen theosofisch tijdschrift". In strikt juridische zin heeft hij gelijk, in inhoudelijke zin niet. In de koude oorlog in de jaren vijftig stond het Nederlands Verbond van Vakverenigingen ook officieel los van de PvdA, en de Eenheids Vak Centrale los van de Communistische Partij in Nederland. Maar men wist wel beter. De oprichter Leadbeater noemde zijn Orde van de Ster in het Oosten "een zijtak [offshoot] van de Theosofische Vereniging." Zie mijn boek, bladzijde 77, noot 1. Ik ga weer verder schrijven aan onderwerpen, die belangrijker zijn dan persoonlijk geruzie.

Herman de Tollenaere

Dit artikel is verschenen in Kleintje Muurkrant nr 307, maart 1997