'Mijn knieën klapperden, dat weet ik nog wel'

Dolle Mina Den Bosch

Pragmatisme tegenover ideologie. Daarmee onderscheidde Dolle Mina Den Bosch zich van het landelijke door Amsterdam gedomineerde Dolle Mina. Liever acties die zich op verbetering van de positie van vrouwen richtten, als het nastreven van crèches en werkgelegenheid voor vrouwen, dan het nafluiten van mannen en het met roze linten dichtbinden van urinoirs. Toch waren er ideologische verschillen die zo nu en dan aan de oppervlakte kwamen en soms tot grote commotie leidden. In dit Kleintje deel 2 van de geschiedenis van Dolle Mina in Den Bosch.

door Anita Koster

Het stond de initiatiefneemsters(1) van het begin af aan voor ogen dat Dolle Mina in den Bosch geen kopie moest zijn van de Amsterdamse beweging. In Amsterdam domineerden linkse studenten, in Den Bosch voelden juist jonge huisvrouwen zich aangesproken die ervaarden met hun kinderen in een isolement terecht te zijn gekomen. 'Het waren middenklassevrouwen die net als hun man een goede opleiding hadden. Maar hij was met zijn carrière bezig en zij zat thuis met de kinderen.'(2) Het gevoel van onvrede dat dit gaf, was meestal de aanleiding om zich aan te sluiten. Door Dolle Mina dachten ze: 'dat hoeft dus niet en er zijn meer vrouwen die er zo over denken.'(3)

Praktisch invulling
De Bossche Dolle Mina's legden dan ook niet zozeer de nadruk op een ludieke aanpak en het voeren van ideologische discussies, zoals dat landelijk het geval was, maar op het verstrekken van informatie. Daarmee kwamen ze dicht in de buurt van Man Vrouw Maatschappij, maar de aanpak van MVM vonden ze te wetenschappelijk en te serieus. Dolle Mina moest een brede beweging zijn, die zich ook richtte op vrouwen uit de arbeidersklasse en die zich niet liet inkapselen binnen de bestaande politieke kaders. De praktische invulling en actiegerichtheid van Dolle Mina in Den Bosch sprak een grote groep vrouwen aan. Ook linkse en 'gestudeerde' vrouwen.
'Ik voelde me aangesproken omdat ik links was zonder dat ik het wist. Ik voelde me aangesproken door alles wat onderdrukt werd en Dolle Mina lag in het verlengde. Met de actie "Baas in eigen buik", toen dat op de radio was, was ik bij mijn moeder. Die werd heel kwaad, ontzettend kwaad. Maar ik was trots, want daar hoorde ik bij.'(4) 'Het was enig, die eerste avond, er waren allemaal mooie vrouwen. We waren er allemaal aan toe. Voor wat we eigenlijk al wisten, was ineens een kader. Wat ik me vooral herinner, is dat ik twee jaar lang een hele nieuwe vriendenkring had, waar ik bijna dagelijks over de vloer kwam. Het was heel hecht, een stuk of tien mensen. Het was ook fijn om het samen te kunnen doen met Boris met wie ik toen getrouwd was. Het was heerlijk om samen strategieën te kunnen bedenken en te discussiëren. Maar het was altijd praten over trouwens, het ging nooit over onszelf. Ik deed het echt voor anderen. Mijn eigen belang was dat ik dacht, dat ik echt de maatschappij ging veranderen op een leuke manier. Voor het eerst geloofde ik dat je dat zelf kon. Heel opwindend. Dat voelden we allemaal zo. Dat verbindt ook. Maar het was wel een vrij intellectueel gebeuren. Praten over verandering van structuren en mentaliteitsverandering, vooral hoe je die bij anderen teweeg kon brengen.'(5)
Van het begin af aan waren er dus nogal wat verschillen ingebouwd binnen de brede beweging die Dolle Mina in Den Bosch was. Wat hen bond was een vergelijkbare visie op de onderdrukte positie van de vrouw en een grote behoefte om hier concreet, o.a. via acties en voorlichting iets aan te veranderen.

Moederdag Zoethoudag
Hoewel de nadruk in Den Bosch op het geven van voorlichting kwam te liggen, werd de ludieke aanpak niet geschuwd. Dat blijkt uit een aantal acties die zijn gevoerd. Begonnen werd met een actie voor crèches. Op 28 maart 1970, de zaterdag voor pasen, werd in de kleine zaal van het Casino een eenmalige crèche ingericht voor winkelende moeders. Dit was een groot succes. Gedurende de dag werd de crèche door 130 kinderen bezocht. Ouders, kinderen en zelfs de burgemeester van Den Bosch reageerden enthousiast. De werkgroep 'crèches' bezocht vervolgens een landelijk congres over peuterspeelzalen en men werd lid van een landelijke vereniging. De Stichting Peuterspeelzalen Den Bosch werd opgericht. In november waren er 8 peuterspeelzalen gerealiseerd. Daarnaast werd geïnventariseerd bij alle kleuter- en lagere scholen in Den Bosch wat de mogelijkheden tot overblijven op deze scholen waren. De uitkomst hiervan was niet bemoedigend. De meeste scholen hadden geen mogelijkheden of wilden daar juist vanaf.(6) Daarom werd in navolging van Amsterdam de actie 'Broodje mee' begonnen, voor overblijfmogelijkheden van schoolgaande kinderen.(7)
Op 1 mei deelden twee Dolle Mina's pamfletten uit in de kantine van een confectiefabriek over de positie van werkende jongeren. Op het stadhuis werden grote pamfletten aangeplakt over arbeidsvoorwaarden voor vrouwen. Deze werden afgegeven bij de Raad van Arbeid en bij diverse Bossche bedrijven.
Ter gelegenheid van moederdag demonstreerden vervolgens een aantal Mina's in de stad met borden waarop de leus stond: Moederdag zoethou(t)dag. Er werden pamfletten uitgedeeld met een verklaring van deze leus en er werd zoethout aangeboden.
De speelse aanpak blijkt ook uit het regelmatig gebruik maken van een poppenkast. Via sketches over de man-vrouwverhouding probeerde men de Dolle-Minagedachte op een leuke manier naar buiten te brengen. Er werd bijvoorbeeld opgetreden tijdens een kunstmarkt, op een personeelsavond en op de Markt vlak voor de gemeenteraadsverkiezingen met de bedoeling vrouwen op te roepen om te gaan stemmen.(8)

Christian Underdog
Bij de start van de Pax Christie voettocht begin oktober werden stencils uitgedeeld met een eigen visie op het thema 'verkaveling' van de tocht: 'Tegen de verkaveling? Wij zijn zelf al verkaveld! Ze hebben ons geleerd de wereld te verdelen in jongeren en ouderen, armen en rijken, arbeiders en intellectuelen, studenten en hoogleraren, vrouwen en mannen, leerlingen en leraren, negers en blanken, leken en kerkelijke gezagsdragers, soldaten en bevelhebbers en vul zelf maar aan... De eerste groep is altijd "minder waard" dan de tweede.' In het stencil wordt verder o.a. aangegeven dat er in Nederland actiegroepen zijn die 'proberen te sleutelen aan deze verkaveling, deze verzuiling, deze fatale hokjesmentaliteit.' Genoemd worden organisaties als Dolle Mina, de Kritiese Leraren, de Bond van Dienstplichtigen, Release, e.d.(9)
Deze actie van de werkgroep 'vrouw en kerk' werd vervolgd door een actie bij de Council voor Christian Leadership, aangesloten bij de International Council for Christian Leadership (I.C.L.). Al eerder was bij deze organisatie, die er ook in Den Bosch een afdeling op na hield, geprotesteerd tegen hun weigering om vrouwen in hun kring op te nemen. Dit protest had echter geen enkel succes. Daarom werd besloten tot een 'hardere' actie. Op 16 februari 1971 drongen daarom 12 Dolle Mina's een bijeenkomst van de I.C.L. met hun echtgenotes in Chalet Royal binnen. Er werden stencils uitgedeeld en spandoeken met de leus "Christian Underdog" omhoog gehouden. 'De voorzitter zei: mevrouw Van der Hijden dat hebben we niet afgesproken. Thera begon toen luid een pamflet voor te lezen over de gelijkheid van vrouwen en mannen.' "Wij klagen de leden van de I.C.L. aan en met hen alle leden van andere verenigingen met dure namen en klinkende doelstellingen die vrouwen op grond van haar sexe uitsluiten, omdat zij hierdoor mede oorzaak zijn van de achterstand van de vrouwen in het maatschappelijke leven, in het onderwijs, het bedrijfsleven, het kerkelijk leven en de politiek en omdat zij door hun houding de bevrijding van de vrouw - en daardoor ook die van de man - tegenhouden." Besloten werd met een citaat uit Lucas: "Al bekommer ik mij niet om God en al stoor ik mij aan geen mens, toch zal ik, omdat deze weduwe het mij moeilijk maakt, haar recht verschaffen; anders komt zij mij tenslotte nog in het gezicht slaan." 'Thera werd toen beet gepakt door iemand van Chalet Royal en eruit gezet, hoewel de obers vreselijke lol hadden. Thera riep, wie neemt het over. De vrouwen van die mannen gingen vreselijk tekeer, waren woedend op ons. Waar wij ons mee bemoeiden, gilden ze, en ze scheurden de pamfletten kapot. Nou, het heeft natuurlijk niet geholpen. Ze veranderden hun standpunt niet. Maar het was wel een leuke actie. Mijn knieën klapperden, dat weet ik nog wel.' Later bleek van horen zeggen, dat het effect van de actie toch wel gunstig was geweest.(10)

Op de vrouw af
Op 9 en 10 november werd de landelijke actie 'Op de vrouw af' gehouden, die werd georganiseerd door MVM en Dolle Mina in nauwe samenwerking met het damesblad Margriet, de NOS-radio en de VARA-televisie. In Den Bosch wordt de actie gedragen door Dolle Mina en werd medewerking verkregen van de NVSH, Release, de SOS hulpdienst, het arbeidsbureau en een belastingdeskundige. De werkgroep 'kinderopvang' richtte een van de dagen een crèche in en boekhandel Heinen verzorgde een boekenkraam. Omdat men gratis de beschikking kreeg over de sociëteit 't Swijnshooft luidde de slogan in Den Bosch 'Swijn in'. Er stonden vijf punten centraal: kinderopvang, seksualiteit en geboorteregeling, aangepaste werkgelegenheid voor vrouwen en mannen, gemeenschappelijke voorzieningen m.b.t. het wonen en onderwijs en beroepsopleiding. In Den Bosch werd hier nog als zesde punt 'creativiteit en sociale bezigheden' aan toegevoegd. 'Veel vrouwen hebben helemaal niet zo'n behoefte om zelf te gaan werken, dat is ook helemaal de bedoeling niet. Meestal hebben ze de gelegenheid niet. Daarom is het zo belangrijk om die creatieve en sociale bezigheden te benadrukken.'(11)
'Op de vrouw af' werd ingeluid met een ludieke actie: 'De gekooide vrouw', waarbij één van de Mina's op de Markt werd rondgereden in een box op een bakfiets, om aan te geven dat vrouwen net als kleine kinderen gevangen zitten.(12)
De actie was in Den Bosch een groot succes. Ongeveer 200 mensen wilden gerichte informatie. 'Er was een man van de NVSH met een grote mand condooms, die mij zei dat ik erop moest letten dat iedereen er maar één nam. Ik zei: ik denk er niet over, hoe meer ze nemen hoe liever.'(13) De informatie van de werkgroepen Kinderopvang, Onderwijs en Aangepaste Werkgelegenheid trokken de meeste bezoek(st)ers. Als vervolg op de actie stelde Dolle Mina een ombudsvrouw aan, omdat uit de actie zou zijn gebleken dat de bestaande instellingen niet voldoende hulp en informatie konden bieden. '(Er) kwamen allerlei telefoontjes binnen die met de actie op zichzelf niets te maken hadden. We hebben daar binnen de Dolle Mina's over gepraat en het bleek, dat we een groot aantal specialisten in ons midden hadden. Toen is het idee voor die ombudsvrouw geboren en ik kan dat werk doen, omdat ik met mijn twee kleine kinderen toch aan huis gebonden ben'.(14) Na vrij korte tijd stopte de ombudsvrouw weer met haar werk. Het enorme tijdsbeslag en gebrek aan financiële middelen eisten hun tol. Bovendien vond men, dat het aantal van 70 'cases' in twee maanden de noodzaak van een 'ombudsfiguur' vanuit een reguliere instantie voldoende aantoonde.(15)

'En de vrouw die kiest een vrouw'
De werkgroep politiek kon bij de aanvang van Dolle Mina Den Bosch met de staten- en gemeenteraadsverkiezingen in het verschiet direct praktisch aan de slag. Er werd gekeken naar de vertegenwoordiging van vrouwen op alle niveaus. Op grond hiervan besloot men vrouwen op te roepen om op een vrouw te stemmen. Een pamflet werd gemaakt en verspreid en een ingezonden stuk voor het Brabants Dagblad geschreven. Uiteraard is niet precies na te gaan wat het resultaat van deze actie was. Feit was wel, dat er bij de statenverkiezingen in het kiesdistrict Den Bosch ca. 1000 voorkeurstemmen op vrouwen werden uitgebracht.(16) Vooruitlopend op de gemeenteraadsverkiezingen werd een gesprek voorbereid met vertegenwoordigers van verschillende politieke partijen en een bijeenkomst georganiseerd met vrouwelijke gemeenteraadskandidaten over de eisen van Dolle Mina. Dat ging om de bekende punten als crèches, onderwijs, recht op arbeid, maar ook over de noodzaak van mentaliteitsverandering m.b.t. verouderde opvattingen over de man-vrouw verhouding en de dubbele moraal. Concreet wordt gepleit voor de afschaffing van de betiteling 'juffrouw'. Verder wordt de verschaffing van voorbehoedmiddelen tegen kostprijs geëist en wordt gepleit voor een nieuwe abortuswetgeving.(17) Er werden raambiljetten verspreid met de tekst 'En de vrouw die kiest een vrouw..!'(18)

De bemoeienissen van de werkgroep 'politiek' met de verkiezingen leidde overigens ook tot nogal wat commotie, zowel bij politieke partijen als bij Dolle Mina intern. Dit is in feite de eerste keer dat de binnen Dolle Mina bestaande ideologische verschillen manifest worden. 'Ik ging als afgevaardigde van Dolle Mina in een groep van werkende jongeren, omdat ik in het verleden bij het JAC en Release betrokken was geweest. De eerste de beste vergadering ging over de verkiezingen. Ze wilden een aantal politici waar ze vertrouwen in hadden ondersteunen. Ik steunde dat namens Dolle Mina. Dat leidde tot grote commotie en een heftige discussie, want veel Dolle Mina's vonden dat we hiermee onze eigen glazen ingooiden omdat er net goede contacten met de KVP en D66 waren gelegd. En de partijen reageerden ook verontrust. Uiteindelijk bleef het standpunt wel gehandhaafd.(19) De ontstane beroering was echter zo heftig, dat Dolle Mina hierover met een stuk naar buiten trad. 'Binnen Dolle Mina heerst verdeeldheid over de steun van Dolle Mina over deze "politieke" aktie van werkende jongeren.
Men is het eens over:
Dolle Mina stelt zich principieel op achter alle groeperingen, die op enigerlei wijze gediskrimineerd of achtergesteld worden; dat dit bij de werkende jongeren het geval is, zal géén van de politieke partijen nog durven ontkennen.
Onenigheid bestaat over het voornoemde geval:
- er is een groep, die vindt dat de steun aan de werkende jongeren HOOFDZAAK is, en het feit dat men dit als een politieke stellingname van Dolle Mina zou kunnen zien, op de koop toeneemt. Bovendien wordt hier getwijfeld aan de mogelijkheid van het niet-nemen van politieke stellingnamen.
- er is een groep, die deze wijze van handelen op zijn minst zeer onverstandig vindt, omdat het door bevolking en partijen gezien wordt als een (in)directe steun aan de vier genoemde personen/partijen. Op deze wijze wordt voorbijgegaan aan die personen/partijen, welke een aantal van de doelstellingen van Dolle Mina willen en kunnen steunen, en dat in de praktijk ook reeds gedaan hebben.
Deze steun kan niet gemist worden. Om een zo groot mogelijke invloed te hebben is het nodig zich zo breed mogelijk op te stellen.
Binnenkort zal over dit geschilpunt binnen Dolle Mina uitvoeriger gediskussieerd gaan worden.
Intussen wordt eenieder verzocht de ondersteuning van de aktie van de werkende jongeren vooral te zien als uiting van betrokkenheid van Dolle Mina met de positie van de werkende jeugd, en minder als een politieke stellingname of keus.'(20)
Als gevolg van deze discussie stapte een aantal mensen op die Dolle Mina te links dan wel te rechts vonden.(21)

Huifkartocht
In Den Bosch was de aandacht voor mentaliteitsverandering een belangrijk punt. Er werden lezingen gehouden, o.a. voor het Katholiek Vrouwengilde, de Nederlandse Vereniging van Huisvrouwen, de plattelandsjongeren, een huishoudschool en de afdeling van de Mater-Amabilisscholen in Tilburg. Verder werden discussie-avonden georganiseerd en waren er informatie-ochtenden voor huisvrouwen, waar onder het genot van een kopje koffie gepraat kon worden over allerlei onderwerpen.(22) Ook werd aandacht besteed aan het leefmilieu en aan huisvesting, met name ook voor kamerbewoners. Er werd gedacht aan de oprichting van een 'volksgaarkeuken'.
Dolle Mina bemoeide zich dus met een breed scala aan onderwerpen, maar de uitbreiding van kinderopvang en parttime werk waren daarbij steeds terugkerende eisen. De combinatie van moederschap en arbeid buitenshuis was in Den Bosch het centrale thema. Seksualiteit, dat landelijk gezien zo'n centrale rol speelde, kreeg in Den Bosch veel minder nadruk. Er was wel een werkgroep 'sexualiteit/abortus', maar die profileerde zich niet sterk. De discussie over abortus werd weliswaar niet gemeden, maar wel heel voorzichtig aangepakt. Er werd bijvoorbeeld een forum georganiseerd over abortus onder leiding van een vrouwelijke dominee. Daar kwamen overigens wel ongeveer 100 mensen op af.(23)
De voorzichtige koers die met betrekking tot abortus werd gevaren, hield enkele Bossche Mina's er trouwens niet vanaf om deel te nemen aan een landelijke abortusmars van 15 april tot 12 mei 1972. Een groep vrouwen trok toen met een huifkar door het land om informatie te geven over het nieuwe abortusontwerp en het standpunt van Dolle Mina. Een huifkar waar met grote letters 'Vrouw beslis' op stond geschreven reed volgeladen met stapels stencils en affiches over abortus en voorbehoedmiddelen en een zak met 5000 condooms via Brabant naar Den Haag. 'Het meeste indruk heeft op mij de huifkartocht gemaakt. We stopten folders in de bus van afgelegen boerderijen over voorbehoedmiddelen. Ook voerde ik discussies met religieuzen in Megen. Die dachten dat we tegen het moederschap waren. Ik probeerde uit te leggen, dat dat niet zo was. Dat het erom ging om via voorbehoedmiddelen het aantal kinderen te regelen. En dat als je alles goed regelde, dat je dan best een goede moeder kon zijn en buitenshuis kon werken.'(24) Waarmee ook de strijd voor het recht van vrouwen op een legale abortus en de eis om de pil in het ziekenfondspakket op te nemen, weer geplaatst werden in het kader van het centrale Bossche thema: de combinatie van moederschap en betaalde arbeid buitenshuis.

Noten:
(zie voor volledige titels de noten bij deel 1)
(1) Toni Bouman, toen Effenberger, en Thera van der Hijden. (2) Gesprek met Nel Willekens.
(3) Toni Bouman in: 'Het geluk van Dolle Mina'. Brabants Dagblad, 9 maart 1996.
(4) Gesprek met Truus Heinemann.
(5) Gesprek met Nel Willekens.
(6) Verslagen van de algemene vergaderingen op 11 en 25 maart, 8 april en 13 mei 1970. Archief Dolle Mina Den Bosch. Buis, Greshof, De Jong, p. 172.
(8) Verslagen van de vergaderingen van 25 maart en 13 mei 1970.
(9) Verslag van de vergadering van 13 oktober 1970 en het betreffende actiestencil.
(10) Verslag van de vergadering van 10 maart 1971. Het betreffende stencil (zonder titel). Archief Dolle Mina Den Bosch. Gesprek met Truus Heinemann.
(11) Verslag van de vergadering van 13 oktober en het actiestencil. Buis, Greshof, De Jong, p.172-173. Interview met Gonneke Lamers-Van de Kimmenade in: Brabants Dagblad, 6 november 1970.
(12) Gesprek met Jeanny Ruys.
(13) Gesprek met Truus Heinemann.
(14) Interview met Jeanny Ruys in: Het Stadsblad van 28 januari 1971.
(15) Stencil: 'Dolle Mina Den Bosch. Onderwerp: de ombudsman/vrouw'. Archief Dolle Mina Den Bosch.
(16) Werkgroep 'politiek', notulen van 2 maart 1970 en verslag van de algemene vergadering van 25 maart 1970.
(17) Programmapunten aktiegroep Dolle Mina. Archief Dolle Mina Den Bosch.
(18) Verslagen van de Algemene vergadering van 3 en 8 april en 13 mei 1970.
(19) Gesprek met Truus Heinemann. D66 reageerde met een brief. 'Wij vragen ons af of de Dolle Mina's tamelijk willekeurig te werk zijn gegaan bij de keuze van de te steunen kandidaten.' Archief Dolle Mina Den Bosch.
(20) Uit: Dolle Mina, de werkende jeugd en de politieke stellingname. Archief Dolle Mina Den Bosch.
(21) Buis, Greshof, De Jong, p. 178.
(22) Buis, Greshof, De Jong, p. 172. Verslagen van de vergaderingen van 25 maart, 13 mei, 10 juni en 13 oktober 1970.
(23) Buis, Greshof, De Jong, p. 174. Verslagen van de vergaderingen van 13 mei 1970 en 20 januari 1971.
(24) Buis, Greshof, De Jong, p. 174. Gesprek met Nel Willekens. Nel Willekens in: 'Het geluk van Dolle Mina', in: Brabants Dagblad van 9 maart 1996.

Dit artikel is verschenen in Kleintje Muurkrant nr 334, 2 juli 1999