Deel 4: Het Manifest samengevat en aangevuld

1848 COMMUNISTISCH MANIFEST 1998

Het Communistisch Manifest geeft een algemene samenvatting van de geschiedenis, die ons leert zien dat de staat een instrument van de heersende klasse is en tot de onvermijdelijke conclusie leidt dat het proletariaat de bourgeoisie niet omver kan werpen zonder eerst politieke macht te winnen. Maar veel van de witte plekken in het Manifest moesten worden ingevuld door de concrete ervaringen van de proletarische strijd.
In zijn uit oktober 1937 daterende artikel 'Negentig jaar Communistisch Manifest' merkt Trotzki op dat 'deze brochure ons zelfs vandaag nog verbaasd door haar frisheid'. En hij noemt een aantal hoofdpunten die 'tot vandaag hun volledige kracht behouden hebben': het materialistische concept van de geschiedenis, de theorie van de klassenstrijd, het begrip van het kapitalisme als een specifiek stadium in de economische ontwikkeling van de maatschappij, de crises van het kapitaal (niet alleen de periodieke economische ontwrichting, maar ook politieke crises en interimperialistische oorlogen).
Het is het Manifest zelf dat de arbeiders voor het eerst leerde dat de kapitalistische staat niets anders is dan 'een comité voor het beheer van de gemeenschappelijke zaken van de gehele bourgeoisie'. Het leerde dat iedere klassenstrijd een politieke strijd is, in strijd ook met de ideeën van de anarchisten en syndicalisten. Het verzekerde, tegen de argumenten van de reformisten, dat het proletariaat de macht niet kan overwinnen binnen het wettelijke kader zoals door de bourgeoisie werd gevestigd. Het Manifest beweerde ronduit dat de arbeiders geen vaderland hebben en dat de communisten staan voor de gewelddadige omverwerping van iedere tot dusver bestaande maatschappelijke orde, voor de socialistische overgang van de maatschappij, voor internationalisme en voor de afschaffing van de staat. Het contrast tussen de dwingende oproep van het Manifest: "Proletariërs aller landen verenigt u!" en de latere stalinistische doctrine (o.a. aangehangen door de Nederlandse CPN, nu opgegaan in Groen Links) van 'het socialisme in één land' kan niet groter zijn!

politieke ervaringen
Voor revolutionairen is het Marxisme een levende wetenschap en een gids voor actie, niet een complex van versteende dogma's die ritueel herhaald worden. Daarom sprak Trotzki over aanvullingen op het Manifest gebaseerd op politieke ervaringen. In tegenstelling tot de verwachtingen van Marx in zijn tijd vond er slechts een relatieve vertraging plaats van de produktiekrachten in de kapitalistische ontwikkeling. De revoluties van 1848 versterkten uiteindelijk de economische overheersing van de bourgeoisie, zij het op ongelijkmatige wijze. Maar de produktiekrachten maakten een enorme groei door tot aan de Eerste Wereldoorlog.
Wat duidelijk werd uit de ervaringen van de Parijse Commune was dat zonder de leiding van een revolutionaire partij de arbeidersklasse de macht van de bourgeoisie niet kan afnemen.