Divine Wisdom, een reactie deel 3

Al meer dan een jaar verschijnen er artikelen met betrekking tot de antroposofie & aanverwante zaken in Kleintje Muurkrant. In het vorige nummer werd een uitstapje gemaakt naar de Theosofie, onder andere naar aanleiding van het verschijnen van een kritisch boek, geschreven door Herman de Tollenaere. Dit was weer aanleiding voor een openbaar debat in DenHaag op vrijdag 6 december jongstleden. Hiervan is een verslag verschenen in het dagblad Trouw van 11 december en we zullen er in een volgend Kleintje nog op terugkomen. Hieronder een bijdrage in dit fascinerende Theosofie-debat (we hopen dat René Zwaap zich ook in het debat gaat storten...)

over de evolutie
Het beschrijven van het evolutieproces zoals dat bij Blavatsky te vinden is, kan natuurlijk niet in zo kort bestek. Blavatsky zelf heeft ongeveer 2.000 pagina's nodig. Omdat ik al schreef onder het opschrift 'wat is theosofie', dat theosofie de esoterische verklaring van bestaande sacrale literatuur is, moet dat ook in het jodendom kloppen. Ik maak hierbij gebruik van teksten die door Blavatsky niet zijn gebruikt. Waarom uit het jodendom, omdat Hans Blavatsky beschuldigt van antisemitisme. Dat leek mij een goede aanleiding. Naast joodse teksten gebruiken we hier ook andere. We volgen nu Hans' 'weergave' van Blavatsky's evolutietheorie. Hier moet aan worden toegevoegd dat Hans het heeft uit een artikel van René Zwaap in De Groene Amsterdammer van 28 februari 1996, blz. 20-21 en van dezelfde Zwaap in het nummer van 28 augustus 1996, blz. 24. In zijn noot nr. 5 schrijft Hans dan ook: "Met dank aan René Zwaap." Hieronder geven we steeds een stukje tekst van René/Hans en dan een commentaar. Als u heeft genoten van het verhaal van René/Hans over die dwaze theosofen, kunt u het zeker wel opbrengen verder te lezen als het serieus wordt.René/Hans: "Volgens 'De Geheime Leer', bestond de schepping in den beginne uit een 'universele elektrische oceaan' en uit deze bron zouden zeven 'wortelrassen' ontstaan. Ieder 'wortelras' kende een cyclus van zeven 'rondtes', die ieder op een afzonderlijk continent zouden afspelen."
Commentaar: Alle oudere religies en filosofieën kennen het begrip godheid naast het begrip god. Een god heeft eigenschappen en treedt handelend op, de godheid is zonder eigenschappen, namelijk het universum zelf. Natuurlijk wordt lang niet altijd het woord godheid gebruikt. In het hier gegeven voorbeeld spreekt men over de 'eeuwige god', waarmede men als het ware iets extra's doet: de midrash Genesis Rabbah, 68.9: "Rabbi Isaac zei: 'Er staat geschreven: de eeuwige god [elohi-qadesh] is een verblijfplaats [maon] (Deut. 33.27). Nu weten wij niet of de heilige, gezegend zij hij, de verblijfplaats van zijn wereld is, danwel dat zijn wereld zijn verblijfplaats is. Maar uit de tekst: Adonai, gij zijt onze verblijfplaats geweest (Psalm 90.1), volgt dat Adonai de verblijfplaats van zijn wereld is en niet dat de wereld zijn verblijfplaats is.'" Een tekst uit Blavatsky's Geheime Leer (1.11) luidt: "Wat is het dat altijd is? Ruimte, de eeuwige ouderloze." Oceaan is een bekende synoniem voor ruimte. Moeiteloos zouden hier tientallen teksten kunnen volgen uit de wereld-godsdiensten en filosofieën. Er werd er één gekozen. Bekende equivalenten in andere godsdiensten voor het begrip godheid zijn: Parabrahman (Hindoeïsme), Adi-Boeddha (Boeddhisme), Ain-Soph (Joodse mystiek), etc., dit kan probleemloos worden uitgebreid. De term 'elektrische oceaan' komt inderdaad voor in De Geheime Leer, deel I, blz. 604 (or. Engelse ed.). De term heeft daar zeker niet de betekenis die er door René/Hans aan wordt toegekend. Maar wat René/Hans bedoelt is de oerstof. Stof bestaat uit deeltjes, oerstof is homogeen. Dit vindt men ook in alle godsdiensten en filosofieën. Als de godheid Parabrahman wordt genoemd, heet de oerstof Moelaprakriti, bij Adi-Boeddha behoort Maha-Bhoeta, bij Ain-Soph behoort Shekinah, etc. Een van de zaken die altijd weer belachelijk worden gemaakt is het proces van in- en uitademen van de godheid. Natuurlijk is dat maar een beeld. Blavatsky zegt dat het uitademen betekent dat het universum wordt, terwijl inademen betekent dat het universum tot de godheid terugkeert. We nemen weer een tekst uit het jodendom als voorbeeld, nu de midrash Genesis Rabbah, 3.7: "En het was avond (Gen. 1.5). Rabbi Judah, zoon van Rabbi Simeon zei: 'Er staat hier niet: laat het avond zijn, maar: en het was avond. Derhalve weten wij dat er sprake was van een tijdperk vóór het onze.' Rabbi Abbahoe sprak: 'Dit bevestigt dat de heilige, gezegend zij hij, voortging met het scheppen en vernietigen van werelden...' [etc.]." Waar u wilt zoeken, elke godsdienst en filosofie kent dit soort teksten. Een willekeurig voorbeeld vinden we bij Philo van Alexandrië in zijn De Aeternitate Mundi. Philo gebruikt Diogenes Laertus (zie de Loeb-editie van Philo, deel 9, blz. 189). De door René/Hans genoemde zeven rondtes (gebruikelijk is ronden, maar oké) vinden in De Geheime Leer plaats op de zogenaamde bollenketen. De aarde heeft zes zusters. Dat is niet een verzinsel van Blavatsky, maar dit kan weer worden gevonden in welke godsdienst of filosofie men maar wil. Blavatsky geeft in de Geheime Leer (1.200) een schema met de zogenaamde bollenketen. De oudste bron hiervoor is de reeds genoemde Rig-Veda, het oudste boek ter wereld. De Veda-teksten zijn bijeengebracht in Henk J. Spierenburg, The Veda Commentaries of H.P. Blavatsky, San Diego 1996, blz. 34. Op die bollenketen, of een keten van zeven aarden, vindt het evolutieproces plaats. In het jodendom moeten we die keten van zeven aarden natuurlijk terugvinden. Eerst een tekst uit de midrash Esther Rabbah, 1.12: "Er zijn zes treden naar de troon... (2 Kron. 9.18) Rabbi Aboen zei: 'De plaats waar de koning resideert is te beschouwen als het kroondomein. De zes treden zijn de zes aarden, Eretz, Adamah, Arka, Gea, Zijah, Neshija en Tebel." De zevende aarde is dan natuurlijk de genoemde troon. De pelgrimstocht van de mensheid waar Blavatsky over spreekt is het evolutieproces. Tijdens die tocht wordt het bewustzijn van de mensheid opgebouwd. Zegt het jodendom dat ook? De midrash Spreuken, 9.1 zegt: "Wijsheid heeft haar huis gebouwd... zij heeft zeven pilaren voor haar uitgehouwen (Spr. 9.1). Onder de zeven pilaren moeten de zeven aarden worden verstaan. Wanneer de mens namelijk zo gelukkig is dat zijn taak is volbracht, neemt hij [als het ware] de zeven aarden in bezit..." Ook hier kunnen de teksten moeiteloos worden uitgebreid uit andere godsdiensten en filosofieën. In een volgend artikel van René Swaap in De Groene Amsterdammer zullen de rabbijnen, die rond het begin van onze jaartelling deze teksten hebben geschreven, vermoedelijk beschuldigd worden van het Nazidom gesticht te hebben.
René/Hans: "Het eerste wortelras werd voorafgegaan door een chaotische periode waarin de universele elektrische oceaan slechts draconische creaturen voortbracht."
Commentaar: Jammer dat we de lezer niet kunnen laten kiezen uit welke godsdienst of filosofie hij of zij nu een tekst zou willen hebben. Daarom kies ik maar voor u. Wat denkt u van het christendom? Dat is nog niet aan de beurt geweest. Kortelings heeft mijn goede vriend Jacob Slavenburg de Nederlandse vertaling van de Nag Hammadi-teksten voltooid, en wel bij die door Hans gewraakte uitgever Ankh-Hermes. We lezen in de Tractatus Tripartitus (Drievoudige Verhandeling), vertaald in Nag Hammadi Geschriften II, paragrafen 77-79, blz. 169-170: "...degenen op wie hij [de Logos] vat wenste te krijgen om zijn macht op uit te oefenen, verwekte hij als schaduwen, schijnbeelden en nabootsingen. Want hij kon het niet verdragen het licht te aanschouwen... De dingen die ontstonden uit het arrogante brein lijken op de plêrôma's [oerbeelden], waarvan zij de evenbeelden zijn, maar het zijn schijnbeelden, schaduwen en lege illusies van de Logos. Zij komen voort uit ijdele gedachten en zijn producten van niets..." Verder in de tekst wordt dan de echte schepping (het ontstaan van het eerste wortelras] besproken.
René/Hans: "De 'goddelijke natuur van de schepping' werd zichtbaar met het eerste wortelras, dat geslachtsloos en niet-stoffelijk van structuur was."
Commentaar: De eerste helft van de zin zullen we maar voor de verantwoording van de schrijver laten. Maar wat is er nu vreemd aan de tweede helft, die voor de verandering nu eens wèl in De Geheime Leer is te vinden, zij het dat het woord niet-stoffelijk moet zijn fijn-stoffelijk. Ik mag toch niet aannemen dat René of Hans geloven in een oude man met een baard die boven in de hemel de eerste mensen schiep. Hans schrijft zelf: "...wat Darwin aan basisideeën ontwikkelde en wat ook nu nog door de meeste wetenschappers wordt onderschreven (christelijke fundamentalisten van het EO-soort daargelaten)." Nemen we de evolutietheorie van Darwin aan als uitgangspunt, dan vinden we dat de genoemde geslachtsloosheid door Darwin aanvaard werd (zie zijn The Descent of Man, 2nd ed., blz. 161). Wie schrijft over Darwin zal hem toch gelezen hebben. Dan zal men ook weten dat Darwin wel degelijk uitgaat van een andere, fijnere vorm van de stof, ver in het verleden. Dat betreft dus de eerste mensachtigen, oftewel Blavatsky's eerste wortelras.
René/Hans: "Deze wezens riepen op een of andere wijze een goddelijke toorn over zich af en werden gestraft met een vonnis van gevangenschap in de laagste sfeer die onze aarde is; in de duisternis van de stof."
Commentaar: Zo lees je nog eens wat. Blavatsky zou zich in haar graf omdraaien als ze deze onzin las. Bedoeld is waarschijnlijk dat de mensheid tijdens haar evolutieproces steeds stoffelijker werd, oftewel, afdaalde in de stof. Nog maar weer een tekst, nu uit de klassieken, bijvoorbeeld Josephus, die zegt in zijn Bellum Judaicum, 2.154: "...zielen zijn onsterfelijk, en bestaan continu; ...zij komen voort uit de ether en worden in een lichaam gevangen als in een gevangenis."
René/Hans: Dan wordt verteld hoe de wortelrassen elkaar opvolgen.

Weliswaar worden ronden en continenten door elkaar gehaald, maar voor wie Blavatsky wel gelezen heeft is duidelijk wat wordt bedoeld. Nadat de namen van de continenten zijn genoemd: Hyperboreia, Lemuria en Atlantis (tussen haakjes, geen verzinsels van Blavatsky, maar namen afkomstig van Plato en zijn commentator Proclus), krijgen we weer een lading onzin over ons heen, waarbij je kunt kiezen: òf je schiet in de lach, òf je barst in tranen uit. Luister maar: "...het Atlantische wortelras ontwikkelde de spraak, aangevuld met steeds verfijndere telepatische technieken, samengebundeld in een zogenaamd 'derde oog'. Volgens 'De Geheime Leer' werd er in Atlantis een soort supermens geboren, de Ariër genaamd, een 'Lichtmens' die zich na de ondergang van het Rijk over Europa en Klein-Azië verspreidde, aldaar het vijfde wortelsras vormend, bestemd om te heersen over de materie..."Commentaar: Waar de woorden Ariër en Arisch vandaan kwamen hebben we al behandeld. Als bij Blavatsky deze onzin echt zou voorkomen, en er waren theosofen die dat dan werkelijk geloofden, zouden zij voor straf in eetkafé 'Water en Brood' in de 'Blauwe Aanslag' gedwongen moeten worden De Geheime Leer te consumeren. Is het echter niet zo, dan stel ik voor dat de schrijvers van die onzin die straf moeten ondergaan. Ik ben niet in staat hier serieus op in te gaan.

het heden
Onder deze titel eindigt Hans zijn artikel. Natuurlijk blijven er nog genoeg teksten over om van een commentaar te voorzien. Als uit het artikel van Hans en mij reactie in Kleintje Muurkrant een discussie voortkomt, is het nog tijd genoeg in te gaan op de verdere beweringen.

Henk Spierenburg

Dit artikel is verschenen in Kleintje Muurkrant nr 304, december 1996