New Age en de Links Radicalen

De New Age is een belangrijk discussieonderwerp geworden. Al maanden lang verschijnen er in Kleintje Muurkrant artikelen en ingezonden brieven rond dit onderwerp. In de Gebladerte-reeks en bij Rode Emma verschenen ook enkele brochures hierover. SIMPOS uit Leiden is een belangrijke gangmaker van de discussie.
Nu is New Age bepaalt niet iets nieuws: eind jaren zestig kwam een stroom gedachtengoed uit de oosterse wereld naar het Westen en werden aloude leren zoals de astrologie nieuw leven ingeblazen. Een en ander had te maken met de hippie-cultuur, waarbij speciaal het Verre Oosten bereisd werd. Zo ontstonden hier centra voor meditatie en yoga, zoals 'de Kosmos' in Amsterdam, men 'ontdekte' acupunctuur en Zen, en ging bezig met massage en gestalt. Decennia is dit een zaak geweest van een alternatieve subcultuur, maar de laatste jaren slaat deze belangstelling over op bredere lagen van de bevolking. Eerst waren de yuppen aan de beurt, vervolgens begint de linkse scene belangstelling te tonen. En om dat laatste gaat het in de discussie. Vroeger was het ongekend om in een actieinfo-centrum flyers te zien liggen voor een Tantra-weekend, of in een kraakpand een massagepraktijk aan te treffen. Het Pinkstergebeuren in Appelscha gaat dit jaar onder andere over het thema anarchisme en spiritualiteit. Is er iets wezenlijks aan het veranderen in de wereld van radicaal links en zo ja, is dat een slechte ontwikkeling?
SIMPOS denkt van wel. En kennelijk loopt de bezorgdheid zo hoog op, dat een Telegraaftoon niet wordt geschuwd om de verderfelijkheid van New Age aan te tonen. Provoost trekt in een bespreking over sjamanisme meteen een vergelijking met Hitler! Westerink zegt niet zo simpel te willen zijn om New Age gelijk te stellen aan fascisme. En Rode Emma acht het uitgemaakte zaak dat het hier om een conservatieve tegenkracht gaat. Met stijgende verbazing neem ik van deze meningen kennis. Dat je je bedenkingen hebt tegen een elitair en afgezonderd genootschap van rijken en machtigen zoals de vrijmetselaars, daar kan ik goed inkomen, dat je problemen hebt met de vercommercialisering van alternatieve denkbeelden en praktijken zoals in Oibibio gebeurt, daar sta ik achter. Maar waarom gaat men tieren en ketteren tegen linkse mensen die verder kijken dan hun vooroordelen lang zijn? Wie moet er tegen wat gewaarschuwd worden? Zelf ben ik jarenlang in mijn eigen kennissenkring geconfronteerd met een scheiding tussen linkse activisten enerzijds en New Agers anderzijds. De helft van mijn vrienden vond "therapie" een vies woord, de andere helft vond "politiek" maar niks. Wederzijdse intolerantie, afwijzing en onbegrip. En ik zat ertussen. Ik heb me altijd al geïnteresseerd voor spirituele zaken, heb psychologie gestudeerd, doe al zo'n 25 jaar aan yoga, maar ben ook al sinds Provo anarchistisch georiënteerd, heb mijn palestijnensjaal aan de kapstok hangen en heb al vaker op de barricaden gestaan. Voor mij was de wereld van de structurele verandering en die van de innerlijke verandering één geheel. Echter voor anderen kennelijk niet. New Age en links activisme waren dermate gescheiden dat een discussie zoals nu speelt, toen geheel niet aan de orde was.

New Agers waren doorgaans apolitiek, en dat is nu aan het veranderen. Een Baghwan-aanhanger is deelraadwethouder in Amsterdam; na een meditatiebijeenkomst wordt er gepraat over de verkiezingsuitslagen. Ik vind dat verheugend, maar Provoost van SIMPOS zint het niet dat er overlap is tussen Groen-Linksstemmers en New Agers. Dat er gestreefd wordt naar harmonie zonder klassenstrijd, is uiterst verdacht. Het wordt lulkoek genoemd als telepaat Creme een pleidooi houdt voor sociaal-democratie. En hadden we niet net gehoord dat het hier over een gevaarlijk conservatiéve stroming gaat? Je zou haast denken dat niet zozeer het verschijnsel New Age wordt aangevallen alswel alle politieke richtingen behalve die van de waarschuwende profeet zelf. Wat is New Age nu eigenlijk? Volgens SIMPOS betreft dit "occultisme-aanhangers, die geloven dat alles verloopt volgens een plan, waarbij een bovenzintuiglijk principe of persoon de touwtjes in handen heeft." Tja, ik schat in dat de gemiddelde New Ager het woord occultisme niet eens kent. En de gedachte van een bovenzintuiglijk bestuur zal enkel gelach oproepen. Als je ergens tegen wilt waarschuwen is het handig om je er eerst van op de hoogte te stellen. Rode Emma stelt dat het New-Agedenken de oorzaak van sociale problemen bij het individu plaatst, die het zelf moet oplossen. Alsof spirituele groei en het ontwikkelen van solidariteit elkaar uitsluiten; het tegendeel is waar. Om nog enkele aantijgingen op te sommen: New Age betreft wijsheden die niet ter discussie staan, een antidemocratische visie, en aanzet tot passiviteit en berusting. Als je echter één basisfilosofie van de New Age zou moeten formuleren zou dit zijn: door zelfkennis in staat zijn je leven in eigen hand te nemen. Mijn inziens juist een principe dat uitstekend spoort met een anarchistische levenshouding. Intussen zal het wel duidelijk zijn dat New Age niet zo'n éénduidig verschijnsel is als de tegenstanders ervan beweren. Het vereist een erg simpele geest om Jomanda en de Dalai Lama op één hoop te kunnen gooien. Op zichzelf vallen over alle onderwerpen die onder de noemer New Age geschaard worden, wel kritische opmerkingen te maken. Alles over één kam scheren echter, hoort bij zwart-witdenken, waarbij "wij" altijd gelijk hebben en de rest fout is. Het is kritiek op basis van vooroordelen. Dezelfde vooringenomenheid waarmee ik vroeger in mijn eigen kennissenkring te kampen had.
Gelukkig dat er sindsdien dingen veranderd zijn. Dat heeft vooral te maken met het groeiende milieu-bewustzijn. Als positief bijverschijnsel bij de aaneenschakeling van milieurampen ten gevolge van de nietsontziende vrije markt economie. Het besef van de afhankelijkheid van de natuur komt langzaamaan in plaats van het westerse beheersingsdenken, waarbij alles en iedereen onder rationele controle gebracht moet worden. Dat ook het voormalig reëel existerende socialisme een exponent was van dit laatste, werd zichtbaar aan de milieuvervuilingsgraad van de oostblokbodem.
Milieubesef tref je misschien in andere vorm aan in New Age kringen dan bij linkse activisten. Nicotinewalmende kerntransportblokkeerders tegenover kruidentheedrinkende boomkapbestrijders. Links is per traditie geneigd aan persoonlijke factoren voorbij te kijken. New Age kijkt misschien juist iets te lang. Tegenover materialisme komt het holisme: uitgaan van het geheel in tegenstelling tot de individuele deeltjes, (een basisprincipe in het New-Agedenken), wat meteen de link legt tussen mens en natuur. Het te rade gaan bij culturen die hun band met moeder aarde niet verbroken hebben zou best wel eens politiek heel nuttig kunnen zijn. En hoe griezelig al die medicijnmannen ook zijn, hun kruiden hebben geen chemische industrie nodig om geproduceerd te worden. De bruikbaarheid van New-Agedenken kan ook in links activisme vorm krijgen. Iets waar links niet genoeg van krijgt is zich slachtoffer te voelen van machthebbers, die samen complotten smeden tegen de weerloze massa. Door daartegenover nadruk te leggen op ieders eigen verantwoordelijkheid over zijn leven, en uit te gaan van ieders kwaliteiten, benadrukt de New-Agefilosofie de noodzaak om in actie te komen, de situatie te veranderen en niet enkel zijn wonden zitten te likken. Evenals het feminisme is New Age wars van macho-cultuur, en stimuleert mensen zowel hun mannelijke als vrouwelijke kant te ontwikkelen. De grote-bekkencultuur die nog wel eens in links radicale kringen te bewonderen valt, ontbreekt daar. Ook de feministische slogan: 'het persoonlijke is politiek' lijkt vaker door New Agers dan door links activisten ter harte genomen te worden. Eén van de wijsheden die de linkse wereld vergeet ter discussie te stellen is de almacht van de logica. Als dogmatische aanhangers van een lang vervlogen Verlichting blijven de orthodoxe socialisten hun gedachten kanaliseren en hun gevoelens onderdrukken. De kracht van argumenten bepaalt de waarde van gedachten, consequent-zijn is een algemeen geldende norm. Innerlijke onderdrukking is iets waar New Age breekijzers voor biedt. Ook intuïtie kan heel bruikbaar zijn om visies te ontwikkelen. Maar wordt als waardeloos van tafel wordt geveegd door SIMPOS & Co. Een irrationele visie móet wel een bedreiging zijn voor met pijn en moeite uitgedachte constructies.
Het is een illusie structurele veranderingen na te streven zonder zichzelf ook ter discussie te willen stellen. De geschiedenis leert dat revolutionaire legers na de omwenteling zelf bloedige regeringslegers worden. "Weg met het fascisme" roepen werkt niet, als je denkt dat het enkel de anderen zijn op wie dat slaat. De Centrumpartij haalde haar stemmen bij gewezen CPN'ers. Het vergroot juist de politieke daadkracht van mensen als ze bereid zijn de confrontatie met hun eigen innerlijk aan te gaan. Niet alleen rond de kwestie van het milieu kan er een vruchtbaar contact ontstaan tussen de wereld van het links activisme en New Age. Ook met betrekking tot de kritiek op het heersende arbeidsethos en het marktprincipe kunnen socialistische analyses en New Age visies elkaar aanvullen en versterken, zoals onder andere ondergetekende laat zien in het tijdschrift KWERK.
De wereld van de verandering is één wereld: dezelfde principes gelden voor maatschappelijke én persoonlijke verandering. Over beide gebieden bestaan bibliotheken vol boeken, het zou nuttig zijn zich niet tot één van de twee te beperken. De intimidatie door geheime politie werkt net als die door de gewetens van goedopgevoede activisten. Voor maatschappelijke verandering is een stabiele structuur ongunstig, om meningen van mensen te veranderen begin je niks bij dogmatische geesten. En dogmatisch zijn New Agers in ieder geval niet.

Ton Hendrix

Dit artikel is verschenen in Kleintje Muurkrant nr 320, 24 april 1998