2. WTO-onderhandelingen over landbouw

Achtergrond

De landbouwonderhandelingen in de WTO kunnen niet los worden gezien van een aantal ontwikkelingen binnen andere internationale instellingen en op de wereldmarkt.

De internationale handel in landbouwproducten, zoals granen, is voor een groot deel in handen van een klein aantal grote bedrijven, die controle hebben over de prijs, over de verdeling van inkomsten binnen de keten, en over toegang tot markten. Grote supermarktketens zijn binnen sommige markten oppermachtig. Dit leidt ertoe dat boeren lage prijzen krijgen voor hun productie, terwijl deze lage prijzen vervolgens niet worden doorvertaald in lage consumentenprijzen.
Liberalisering en globalisering geven internationaal opererende bedrijven de kans hun invloed verder te vergroten. Dit vraagt om nieuw beleid. De Nederlandse regering moet zich inzetten voor het tegengaan van deze machtsconcentraties binnen de landbouwsector.

Van belang is ook het gebrek aan coherentie tussen enerzijds de WTO-afspraken en anderzijds het beleid van internationale financiële instellingen. Nog altijd stellen met name de Wereldbank en het IMF voorwaarden op het gebied van handel en landbouwbeleid bij leningen en schuldkwijtschelding aan ontwikkelingslanden. Veel
landen zijn om die reden verplicht hun importtarieven – die de eigen markt beschermen – veel verder te verlagen dan de WTO vereist. Om dezelfde reden hebben veel ontwikkelingslanden belangrijke subsidies en overheidsinstellingen, zoals marketingboards die de landbouwprijzen stabiliseerden, afgeschaft. De Nederlandse regering moet zich ervoor inzetten dat de Wereldbank en het IMF niet langer zulke handelsvoorwaarden stellen bij het verstrekken van leningen aan of het kwijtschelden van schulden van ontwikkelingslanden.

Tenslotte gaat de voedselproductie in de wereld gepaard met grote nadelige gevolgen voor natuur, milieu en ecosystemen. Voor het bereiken van een duurzame mondiale samenleving is het verduurzamen van landbouwproductie op zowel natuur, milieu als sociaal gebied noodzakelijk. Bij de landbouwonderhandelingen in het kader van de WTO wordt onvoldoende rekening gehouden met de effecten van handel en handelsmaatregelen op de gewenste groei van duurzame landbouwproductie. De Nederlandse regering moet zich inzetten voor de ontwikkeling van een aanpak om wereldwijd verduurzaming van landbouwproductie te bevorderen.

De WTO-onderhandelingen

Veel Nederlandse organisaties benaderen de landbouwonderhandelingen binnen de WTO vanuit het oogpunt van voedselsoevereiniteit: zij willen dat de WTO landen de ruimte geeft om hun eigen voedsel-en landbouwbeleid in te vullen. Hierbij moeten de WTO-regels enerzijds voldoende flexibiliteit bieden om landbouwmarkten te kunnen beschermen, om boeren een leefbaar inkomen te bieden en om ecosystemen te kunnen beschermen. Anderzijds moeten deze regels een einde maken aan het dumpen van landbouwproducten op internationale markten.

Helaas voldoen de afspraken die in het raamwerk van juli 2004 zijn vastgelegd niet aan deze doelen. Dumping wordt onvoldoende aangepakt, onder andere doordat interne steunmaatregelen – die goedkope exporten mogelijk maken – onvoldoende worden verminderd, soms worden ze zelfs uitgebreid. Tegelijkertijd wordt wèl aangestuurd op forse reducties van de beschermende importtarieven – óók voor ontwikkelingslanden.

Aanbevelingen

Over de drie pijlers van het landbouwakkoord adviseren wij de Nederlandse regering de volgende standpunten in te nemen:

(Met betrekking tot exportcompetitie:)

De afspraak in het Juli-raamwerk om exportsubsidies, inclusief de subsidiecomponent van exportkredieten, af te bouwen is een belangrijke eerste stap. Het is nu zaak om deze afspraak te concretiseren.

Voedselhulp wordt maar al te vaak ingezet om achterliggende, commerciële doelen te dienen.

(Met betrekking tot interne steun:)

Ook interne steunmaatregelen kunnen dumping in de hand werken als zij niet gekoppeld zijn aan een effectieve vorm van productiebeheersing en/of concreet benoemde diensten zoals natuur-en landschapsonderhoud. Het bestaande landbouwakkoord heeft dit probleem niet opgelost. Weliswaar verminderden de EU en de VS na 1992 hun exportsubsidies en handelsverstorende interne steun (amber box), maar tegelijkertijd verhóógden zij de subsidies in de blauwe en groene box, waarvoor geen reductieverplichtingen golden. Echter, omdat de overproductie niet werd verminderd, hebben ook deze subsidies wel degelijk tot gevolg dat landbouwproducten onder de kostprijs geëxporteerd worden. Het Juli-raamwerk pakt deze box-shifting onvoldoende aan. Sterker nog: het akkoord werkt het in de hand.

Dit hoofdstuk wordt gesteund door: Icco, Novib/Oxfam Nederland, Oikos, Platform Aarde Boer Consument, SOMO, Stichting Natuur en Milieu, WEMOS, en XminY Solidariteitsfonds.

3. Liberalisering van handel en investeringen in diensten

De achtergrond

Basisvoorzieningen als onderwijs, zorg en water zijn randvoorwaarden voor een evenwichtige economische en sociale ontwikkeling. Universele toegang tot deze diensten is cruciaal voor het behalen van de Millenniumdoelstellingen. De introductie van de marktwerking in de dienstensector, gekoppeld aan principes als full cost recovery zoals die door de internationale financiële instellingen worden opgelegd, staan haaks op principes als toegang tot basisvoorzieningen voor iedereen. Liberalisering, privatisering en marktwerking leiden ertoe dat vooral wordt geïnvesteerd in diensten voor de rijkere delen van de bevolking, of soms zelfs voor buitenlandse consumenten (bijvoorbeeld in de zorgsector).

Tegenwoordig wordt algemeen erkend dat liberalisering van diensten zonder flankerende regelgeving slechte resultaten geeft en de economische balans van en sociale cohesie in een land kan ondermijnen. In ontwikkelingslanden is wet- en regelgeving vaak onvoldoende ontwikkeld om voor de nodige bescherming te zorgen. Mede hierdoor kunnen ontwikkelingslanden vaak niet overzien wat de gevolgen zijn van liberalisering. Zij moeten daarom niet door de WTO-lidstaten noch door internationale financiële instellingen (zoals IMF en Wereldbank) onder druk worden gezet om dienstensectoren te liberaliseren en te privatiseren.

Diensten en de Doha-ronde

Diensten vormen ook in ontwikkelingslanden een belangrijke groeimarkt: ze beslaan ongeveer de helft van het nationaal inkomen van ontwikkelingslanden. Internationale afspraken over de handel in diensten worden gemaakt binnen de General Agreement on Trade in Services (GATS).

De WTO-kaderovereenkomst van juli 2004, die de vastgelopen Doha-ronde moet vlot trekken, beperkt op onaanvaardbare wijze de bewegingsruimte van ontwikkelingslanden in de GATS onderhandelingen. Volgens deze overeenkomst moeten de lidstaten in mei 2005 herziene voorstellen over marktopening in diensten indienen. Lidstaten die nog geen voorstellen hebben ingediend, moeten dat zo snel mogelijk wel doen. Tot nog toe hebben slechts 32 ontwikkelingslanden voorstellen ingediend voor het openstellen van hun dienstensectoren. Het is voor hen vooral erg lastig om in te schatten wat de effecten van dienstenliberalisering zijn.

Veel landen verbinden de uitkomst van de onderhandelingen over diensten aan de onderhandelingen op andere terreinen: geen liberalisering van de diensten, dan ook geen cruciale concessies op het gebied van landbouw. Dit betekent onder andere dat handelsblokken, zoals de EU en de VS, arme landen onder sterke druk zetten om hun dienstensector verder open te stellen dan ze zelf willen of verantwoord achten.

Aanbevelingen

De Nederlandse regering zou de volgende aanbevelingen mee moeten nemen bij onderhandelingen over de GATS.

Dit hoofdstuk wordt gesteund door de leden van het GATS-platform: Corporate Europe Observatory (CEO), Landelijke Studentenvakbond (LSVb), GroenLinkse Jongerenorganisatie (Dwars), Milieudefensie, Stichting Onderzoek Multinationale Ondernemingen (SOMO), Transnational Institute(TNI), Wemos, World Information Service on Energy (WISE), en XminY Solidariteitsfonds.

4. Markttoegang voor niet-landbouw producten

De achtergrond

In Doha hebben de WTO-leden afgesproken te onderhandelen over tarieven en markttoegang voor producten die niet onder de landbouwonderhandelingen vallen. Deze zogenoemde NAMA-onderhandelingen (Non-Agricultural Market Access) gaan over een brede groep producten, zoals medische producten, elektronica, voertuig(onderdelen) en textiel, maar ook bosbouw, mijnbouw en visserij. Daarbij is afgesproken dat een overeenkomst rekening zal houden met de belangen van de ontwikkelingslanden via 'niet-volledige wederkerigheid' en 'speciale en gedifferentieerde behandeling'.
Tijdens de ministeriële WTO-bijeenkomst in Cancún is echter een controversiële tekst voorgelegd, die vooral de wensen van onder meer de EU en de VS weerspiegelde. Dit voorstel is zowel voor als tijdens de top zwaar bekritiseerd door veel ontwikkelingslanden, waaronder de MOL's, de ACS-landen en de landen van de Afrikaanse Unie, maar ook door landen in Azië en Latijns Amerika. Zo stelden de G-90 ministers dat de voorstellen 'niet voldoen aan het principe van niet-volledige wederkerigheid en zullen leiden tot meer deïndustrialisatie, werkeloosheid en armoede'.
Ondanks de bezwaren van ontwikkelingslanden is exact hetzelfde voorstel ingediend voor het raamwerkakkoord van juli 2004. Na herhaaldelijk protest is op het allerlaatste moment een paragraaf aan dit akkoord toegevoegd, het zogeheten vehicle. Deze paragraaf zegt dat over onder meer de formule, de sectorale benadering en de ongebonden tarieflijnen verder moet worden onderhandeld, vóórdat er akkoord is over de NAMA voorstellen in het raamwerkakkoord.

Het Juli Raamwerkakkoord stelt verder een 'niet-horizontale' formule voor tariefverlaging voor. Deze formule zorgt ervoor dat hoge tarieven sneller dalen dan lage tarieven. Verder wordt een sectorale benadering voorgesteld die moet leiden tot een harmonisatie van tarieven binnen specifieke sectoren.
Ook stelt het Raamwerkakkoord voor dat ontwikkelingslanden al hun ongebonden tarieven moeten binden, en die tarieven vervolgens, overeenkomstig de formule, moeten verlagen. Zij krijgen hiervoor wel langer de tijd dan ontwikkelde landen. Ontwikkelingslanden die op dit moment minder dan 35 procent van hun tarieven hebben gebonden, hoeven volgens het voorstel hun tarieven niet via de formule te verlagen. In plaats hiervan moeten zij al hun tarieven binden op het gemiddeld tariefniveau van ontwikkelingslanden aan het eind van de ronde. De minst ontwikkelde landen (MOL's) hoeven hun tarieven niet te verlagen, maar moeten wel een substantieel deel van hun tarieven binden.
Daarnaast worden landen opgeroepen vrijwillig quota en tariefvrije toegang aan de MOL's te geven. Tot slot is afgesproken non-tarifaire handelsbelemmeringen (NTB's) in de onderhandelingen op te nemen en worden de onderhandelaars aangespoord om met de gevolgen van preferentie-erosie rekening te houden.

Nu, bijna een jaar verder, lijkt nog steeds amper rekening te worden gehouden met de legitieme bezwaren van ontwikkelingslanden en neemt de bezorgdheid toe over de behandeling van de milieugevoelige sectoren als de bosbouw en de visserij. Zo vindt in de visserijsector en de bosbouw nu al overexploitatie plaats met alle gevolgen van dien voor het milieu en de allerarmsten in deze wereld die voor hun levensonderhoud van deze sectoren afhankelijk zijn. Ook kampen veel ontwikkelingslanden met deïndustrialisatie en minder economische groei als gevolg van te snelle liberalisering, afgedwongen door onder meer de Wereldbank en het IMF. Tegelijkertijd stuiten ontwikkelingslanden juist bij de export van producten die voor hen belangrijk zijn, zoals textiel en bewerkte producten, nog steeds op handelsbarrières van de ontwikkelde landen.

Wat staat er op het spel?

De NAMA-onderhandelingen houden op dit moment te weinig rekening met de belangen van ontwikkelingslanden en de gevolgen voor het milieu. De volgende elementen krijgen ons inziens te weinig aandacht in het debat:

Wat kan de Nederlandse regering doen?

De Nederlandse regering moet zich binnen de Europese Unie hard maken voor een Europese inzet die de zorgen van ontwikkelingslanden respecteert en de risico's voor het milieu erkent. Wij roepen de regering op de volgende standpunten over te nemen:

Dit hoofdstuk wordt gesteund door: Both Ends, Hivos, IUCN-NL, Milieudefensie, en Novib/Oxfam Nederland

5. TRIPS en de toegang tot betaalbare medicijnen

Achtergrond

Miljoenen mensen overlijden jaarlijks aan infectieziekten als malaria en HIV/Aids, in veel gevallen omdat ze de dure merkmedicijnen niet kunnen betalen. Deze hoge prijzen zijn het gevolg van patentbescherming. Het WTO TRIPS-verdrag (Trade Related Intellectual Property Rights) zorgt ervoor dat het patent op een nieuw geneesmiddel gedurende twintig jaar wordt beschermd. Dit verdrag staat landen echter ook toe om, ter bescherming van de volksgezondheid, onder andere dwanglicenties af te geven. Met dit soort licenties kunnen lokale producenten goedkope kopieën van merkgeneesmiddelen – zogeheten generieke medicijnen - maken of importeren.

Het TRIPS-verdrag voorziet in een redelijk eenvoudige procedure voor de afgifte van dwanglicenties. Veel ontwikkelingslanden hebben echter niet de productiecapaciteit noch de kennis om generieke versies van belangrijke geneesmiddelen tegen HIV/Aids of malaria te maken. En TRIPS bemoeilijkt de export vanuit landen die wel voldoende productiecapaciteit hebben. Artikel 31-f van het TRIPS-verdrag bepaalt namelijk dat productie voortkomend uit een dwanglicentie overwegend voor de binnenlandse markt bestemd moet zijn.

Maar hoe kunnen landen generieke medicijnen importeren als producerende landen ze niet mogen exporteren? In Doha werd de TRIPS-raad gevraagd om voor december 2002 met een tijdelijke oplossing voor dit probleem te komen. Deze deadline werd gemist en na lang en intensief onderhandelen werd op 30 Augustus 2003, net voor de ministeriële WTO-bijeenkomst in Cancún, een tijdelijke oplossing gevonden: een waiver maakt het mogelijk dwanglicenties voor de export af te geven. Onder druk van de Verenigde Staten is deze procedure echter juridisch omslachtig geworden en brengt ze bovendien veel bureaucratische rompslomp met zich mee. Veel ontwikkelingslanden zijn toch akkoord gegaan, omdat zij een succes van de top in Cancún niet in de weg wilden staan. Uiterlijk 31 maart 2005 had deze tijdelijke oplossing moeten worden omgezet in een definitieve. Deze deadline is wederom gemist. In Genève hebben onder meer de Afrikaanse landen, de MOL's, de ACS-landen, Argentinië, Brazilië, India, de Filippijnen, Sri Lanka en Peru opnieuw aangegeven dat het compromis, zoals vastgelegd in de waiver, voor hen niet de definitieve oplossing kan zijn. De EU stelt daarentegen dat het compromis het maximaal haalbare is. Zolang geen akkoord is bereikt, blijft de waiver van kracht.

Hoe nu verder?

Willen arme landen betaalbare generieke medicijnen kunnen blijven kopen, dan zijn twee zaken van belang. Ten eerste moeten de procedures voor de export van generieke medicijnen voldoende flexibel zijn. Ten tweede moeten de medicijnen daadwerkelijk geproduceerd worden. Op beide punten blijven zorgen bestaan. Per 1 januari 2005 moesten landen als India, die belangrijke producenten van generieke geneesmiddelen zijn, hun wetgeving in overeenstemming brengen met TRIPS. Dit kan uiteindelijk leiden tot het opdrogen van belangrijke bronnen van goedkope generieke medicijnen.

India heeft in haar nieuwe patentwetgeving een belangrijke provisie ingebouwd die de productie van generieke medicijnen voorlopig veilig kan stellen. Zo mogen volgens de nieuwe Indiase patentwetgeving producenten de productie continueren van generieke geneesmiddelen waarop tussen 1995 en 2005 een patent is aangevraagd. Voorwaarde is dat het medicijn nu al door de betreffende fabrikant wordt gemaakt, én dat een redelijke vergoeding aan de patenthouder wordt betaald. Binnen de nieuwe wetgeving is het eveneens mogelijk dat India generieke producten uitvoert naar een ander land, zonder dat dit ontvangende land een dwanglicentie hoeft af te geven. Dit model verdient navolging.

Maar hoe lang kan dit goed gaan? Want als een Indiase producent geneesmiddelen wil namaken waarop ná 1 januari 2005 patent wordt aangevraagd, zal voor ieder afzonderlijk product een dwanglicentie moeten worden afgegeven door de Indiase overheid. De vrees bestaat dat hierdoor de economische stimulans voor de productie van generieke versies van nieuwe geneesmiddelen verdwijnt. Nu zijn er al aanwijzingen dat patenthouders het afgeven van dwanglicenties zoveel mogelijk willen dwarsbomen. Deze obstakels zullen naar alle waarschijnlijkheid leiden tot een verminderde productie van generieke versies van nieuwe geneesmiddelen, waardoor deze voor arme landen onbetaalbaar kunnen worden.

Europa is ondertussen bezig zijn wetgeving in overeenstemming te brengen met het TRIPS akkoord. Eind 2004 deden het Europees Parlement en de Raad een voorstel over het verlenen van dwanglicenties voor geneesmiddelen voor uitvoer naar landen met volksgezondheidsproblemen. Dit voorstel is geënt op het WTO compromis van 30 augustus 2003 en is uitermate complex. Naar alle waarschijnlijkheid zal deze verordening in juni 2005 worden aangenomen. Nu al hebben Europese producenten van generieke medicijnen aangegeven geen heil te zien in deze verordening.

Het toekomstperspectief is daarmee zorgelijk. Enerzijds worden de generieke producenten in landen, zoals India, die nu de de capaciteit en de wil hebben om generieke medicijnen te produceren, aan banden gelegd. Anderzijds zouden generieke producenten in Europa deze knowhow helemaal op moeten bouwen. Dit zullen ze niet doen, omdat de Europese regelgeving - zoals die er nu ligt - onvoldoende rekening houdt met de commerciële haalbaarheid. Ondertussen geven dit soort maatregelen bij het publiek de indruk dat de Europese Unie daadwerkelijk iets aan het probleem doet, terwijl in werkelijkheid dit slechts schijn is.

De Verenigde Staten voeren ondertussen een actieve lobby voor TRIPS+ bepalingen. Via hun bilaterale en regionale handelsverdragen zetten ze ontwikkelingslanden onder druk om een patentwetgeving in te voeren die strenger is dan onder TRIPS noodzakelijk is, en waarbij landen hun recht om dwanglicenties af te geven afzwakken of opgeven.

Uit het bovenstaande blijkt dat de toegang tot betaalbare medicijnen nog steeds niet is gegarandeerd. Daarmee staat het internationaal erkende recht op gezondheid, zoals dat onder meer is neergelegd in de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens, onder druk. Waar het om gaat is dat er een zo rechtvaardig mogelijk evenwicht wordt gevonden tussen de bescherming van private belangen van de octrooihouders én het recht van patiënten op toegang tot betaalbare geneesmiddelen.

Dit hoofdstuk wordt gesteund door Artsen Zonder Grenzen, de Evert Vermeer Stichting, Novib/Oxfam Nederland, en Wemos

6. Handel en multilaterale milieuverdragen

De achtergrond

Wat gaat er voor? Internationale afspraken over de handel of internationale milieuverdragen? Er zijn verschillende gevallen bekend waarbij de uitvoering van milieuverdragen in het geding was bij een WTO-geschillencommissie. Tot nog toe hebben deze procedures geen duidelijke uitkomsten opgeleverd. Milieuverdragen lijken de ruimte te krijgen, maar zeker is dit allerminst. Er kan zó een nieuwe zaak komen waarbij de uitvoering van een milieuverdrag wordt belemmerd, of zelfs onmogelijk gemaakt vanwege de WTO-regels.

Bijvoorbeeld in het geval van het Verdrag van Bazel inzake de uitvoer van giftige afvalstoffen kunnen WTO leden die niet partij zijn bij dit verdrag mogelijk uitvoer van toxische afvalstoffen afdwingen, ondanks dat er een expliciete afspraak in de WTO is gemaakt waarmee dit verdrag wordt uitgezonderd.

Een ander voorbeeld is het Verdrag inzake Biodiversiteit dat mogelijk conflicteert met het TRIPS-verdrag, als het gaat over het intellectueel eigendom van traditionele kennis of van genetische bronnen. Het CITES-Verdrag dat de handel in bedreigde dier- en plantensoorten beperkt, kan in bepaalde gevallen ook strijdig zijn met WTO-handelsafspraken. Het Voorzorgsprincipe ten slotte, zoals vastgelegd in het Biosafety Protocol, staat ook ernstig onder druk, bijvoorbeeld in de tegen de EU aangespannen zaak over genetisch gemodificeerde organismen.

Wat gebeurt er sinds Doha?

In Doha is besloten om de relatie tussen WTO-regels en specifieke handelsverplichtingen in multilaterale milieuverdragen helder te krijgen. Maar met een belangrijke voorwaarde: de rechten van WTO-leden die geen partij zijn bij een multilaterale milieuovereenkomst, mogen niet worden aangetast. Daarnaast willen de onderhandelaars dat er procedures worden ontwikkeld voor informatie-uitwisseling tussen de secretariaten van milieuverdragen en de relevante WTO-comités. Na Doha zijn de onderhandelingen vooral beperkt gebleven tot díe milieuverdragen die nu een handelsgerelateerde clausule bevatten. Algemene principes, vooral gericht op het mechanisme voor het beslechten van geschillen zijn nauwelijks aan de orde, terwijl dat wel zou moeten.

Wat kan de Nederlandse regering doen?

Wij bevelen de Nederlandse regering aan de volgende standpunten mee te nemen in de onderhandelingen:

(Met betrekking tot geschillenbeslechting)

Handelsregels mogen niet boven milieuverdragen worden gesteld. Voorkomen moet worden dat in de WTO panels op het gebied van geschillenbeslechting besloten kan worden of een milieuverdrag wel of niet toepasbaar is op een bepaalde situatie. De vraag welk recht in conflictsituaties moet zegevieren hoort niet thuis in zo'n panel. De vage bewoording van de regels van de WTO laten nu twijfel bestaan over de juridische status van milieuakkoorden.
Concreet kan de regering pleiten voor:

(Met betrekking tot niet-ondertekenaars van internationale milieuverdragen)

Het niet ondertekenen van internationale milieuverdragen mag landen geen handelsvoordelen opleveren. De beperking opgelegd tijdens de Doha-ronde dat de rechten van niet-ondertekenaars van internationale milieuverdragen niet aangetast mogen worden, kan ontduiking van verantwoordelijkheden voor natuur en milieu in de hand werken. Als het doel van de internationale gemeenschap is om duurzame ontwikkeling te bevorderen (ook verwoord in de WTO-preambule) dan zou de WTO zich juist moeten richten op het aanpakken van de handelsverstoringen die het gevolg zijn van het niet-deelnemen aan milieuverdragen. De Nederlandse regering zou onder andere moeten pleiten voor:

(Met betrekking tot de waarnemersstatus)

De secretariaten van internationale milieuverdragen en de UNEP zijn het best gepositioneerd om de technische aspecten van de milieuverdragen uit te leggen. De Nederlandse regering moet daarom pleiten voor:

Dit hoofdstuk wordt gesteund door: Institute for Environmental Security (IES), IUCN-NL, Stichting Natuur en Milieu, Milieudefensie, en Both Ends

7. Regionale handelsverdragen en de WTO

Achtergrond

Regionale handelsverdragen (RTA's) zijn een steeds prominentere rol gaan spelen in de internationale handelspolitiek. Zo is het aantal RTA's dat bij de WTO is aangemeld de laatste tien jaar bijna verdubbeld (van 176 naar 300). Artikel 24 van de General Agreement on Tariffs and Trade (GATT), een bepaling die ook geldig is onder de WTO, legt de belangrijkste regels voor regionale handelsverdragen vast. Over de toepassing van deze regels bestaat onder de WTO-leden echter verschil van mening. Ten gevolge daarvan heeft het comité dat op de naleving van deze regels moet nazien (het Regional Trade Agreements Committee) sinds 1995 geen enkel onderzoek naar de WTO compatibiliteit van aangemelde handelsverdrag afgerond, en is slechts één regionaal handelsverdrag (afgesloten tussen Tsjechië en Slowakije na het uiteenvallen van Tsjecho-Slowakije) door alle WTO-leden goedgekeurd.

In Doha is afgesproken de regels omtrent RTA's te verduidelijken. Bovendien spraken de WTO-leden af dat ze het 'ontwikkelingsaspect' van RTA's speciale aandacht zouden geven. Door de grote verschillen in interpretatie en de aandacht die andere onderhandelingspunten opeisen, is daar tot nu toe nog weinig van terechtgekomen.

Toch is duidelijkheid over de verhouding tussen regionale handelsverdragen en de regels van de WTO hard nodig. Dat regionale handelsonderhandelingen en de WTO onderhandelingen direct met elkaar in verband staan, bleek ook na de mislukking in Cancún. De Verenigde Staten, bijvoorbeeld, bekritiseerden het functioneren van de WTO en stelden onomwonden dat zij meer nadruk zouden leggen op het sluiten van regionale handelsafspraken. En hoewel de Europese Unie haar steun aan het multilaterale handelssysteem heeft uitgesproken, blijft ook de Unie regionale handelsverdragen nastreven. Zo zijn op dit moment onderhandelingen gaande over het afsluiten van Economic Partnership Agreements (EPA's): dit zijn regionale handelsverdragen tussen de EU en de zogenoemde ACS-landen (landen uit Afrika, het Caribische Gebied en de Stille Oceaan). Tevens onderhandelt de EU over een regionaal handelsverdrag met de Zuidamerikaanse vrijhandelszone Mercosur.

Wat staat op het spel?

Een verduidelijking van de RTA-regels is noodzakelijk, maar om de RTA's het gewenste ontwikkelingskarakter te geven dienen de onderhandelaars verder te gaan dan alleen de regels te verduidelijken; ze moeten de regels ook hervormen. De regels zijn namelijk oorspronkelijk opgesteld voor handelsafspraken tussen landen
met gelijke ontwikkelingsniveaus. Het latere GATS-akkoord over liberalisering van diensten laat wel toe dat ontwikkelingslanden meer flexibiliteit krijgen en minder hoeven te liberaliseren in RTA's tussen ontwikkelde en ontwikkelingslanden (GATS-artikel 5.2 en 5.3).

Volgens artikel 24 van GATT 1994 moet een RTA 'essentially all goods' omvatten en moeten de importtarieven binnen de regionale handelszone in principe binnen tien jaar zijn opgeheven. Voor ontwikkelingslanden die onderling RTA's sluiten, geldt echter een uitzondering op dit artikel. Via de 'enabling clause' is hun recht vastgelegd op een speciale en gedifferentieerde behandeling (SDT). Maar wanneer ontwikkelingslanden een bilateraal of regionaal handelsverdrag afsluiten met een noordelijk, geïndustrialiseerd land vervalt dit recht en moet een ontwikkelingsland zich opeens conformeren aan de veel striktere voorwaarden die door de WTO vastgelegd zijn in artikel 24. Een aantal ontwikkelingslanden heeft al aangeven problemen te hebben met deze regels. Zo hebben de ACS-landen op 28 April 2004 een voorstel ingediend waarin zij aan de WTO-leden meer flexibiliteit vragen in de interpretatie van artikel 24. Met name gaat het hen om de lengte van de transitieperioden en om de term 'substantially all trade'. Ook vragen zij om een vereenvoudiging van de regels voor het aanmelden van een RTA bij de WTO (de zogenaamde notificatieprocedures). De EU weigert tot op heden deze voorstellen te ondersteunen met als argument dat de bestaande regels flexibel genoeg zijn.

Een ander probleem is dat de besprekingen over regionale handelsverdragen de beperkte onderhandelingscapaciteit van de arme landen ondermijnen en hun positie binnen de WTO verzwakken. Zo duiken onderwerpen die ontwikkelingslanden in multilateraal onderhandelingsverband hebben verworpen, zoals de zogenoemde Singapore Issues, ineens weer op tijdens de regionale onderhandelingsagenda. Tegelijk kan van de veel verdergaande bilaterale en regionale afspraken een precedentwerking uitgaan voor de multilaterale onderhandelingen, waardoor de positie van ontwikkelingslanden in de multilaterale onderhandelingen ondermijnd kan worden.

Wat kan de Nederlandse regering doen?

Met name armere ontwikkelingslanden mogen niet langer gedwongen worden tot het liberaliseren van hun internationale handel. Liberalisering, zoals voorgesteld in artikel 24, leidt niet automatisch tot het behalen van de Doha-ontwikkelingsdoelstellingen, noch tot het behalen van de millenniumdoelstellingen. Nederlandse maatschappelijke organisaties bevelen de Nederlandse regering daarom de volgende standpunten aan:

Dit hoofdstuk wordt gesteund door: Both Ends, Evert Vermeer Stichting, Novib/Oxfam Nederland, SOMO, Transnational Institute, Wemos en XminY Solidariteitsfonds.

8. Verklarende woordenlijst

AMBER BOX
In het WTO landbouwakkoord wordt alle interne steun verdeeld over drie boxen: een amber, een blauwe en een groene box. De amber box bevat steunmaatregelen die als handelsverstorend beschouwd worden, zoals prijssteun en subsidies die gekoppeld zijn aan de productie. Amber box steun moest onder het bestaande landbouwakkoord met 20% worden verminderd.

BLAUWE BOX
De blauwe box bevat steunmaatregelen die gekoppeld zijn aan de productie, maar die deel uit maken van een productie-beperkend programma. Deze subsidies worden als minder handelsverstorend beschouwd, en hoefden in het bestaande landbouwakkoord niet te worden verminderd.

COST RECOVERY PRINCIPLE
Gebruikers van basisdiensten zoals water moeten betalen voor de hoeveelheid water die ze gebruiken zodat het waterdistributiebedrijf zonder subsidies kan opereren.

ENABLING CLAUSE
Deze clausule, die in 1979 in de GATT werd overeengekomen, maakt een gunstiger behandeling van ontwikkelingslanden door WTO leden mogelijk. Zo maakt de enabling clause unilaterale preferentiële stelsels tussen ontwikkelde en ontwikkelingslanden mogelijk, zoals het Algemeen Preferentieel Stelsel en het Alles-Behalve-Wapens initiatief van de EU. Verder vormt de enabling clause de juridische basis voor regionale handelsverdragen tussen ontwikkelingslanden en voor het Global System of Trade Preferences (GSTP), waaronder ontwikkelingslanden onderling handelsconcessies aan elkaar geven.

EPA
Economic Partnership Agreements zijn regionale (vrijhandels)handelsonderhandelingen die de Europese Commissie namens de lidstaten van de Europese Unie voert met 77 landen uit Afrika, het Caribische Gebied en de Stille Oceaan. Deze onderhandelingen komen voort uit het Cotonou Verdrag en moeten het preferentiële handelssysteem tussen die landen vervangen. Het bestaande preferentiële handelssysteem voldoet niet meer aan de regels van de WTO. De onderhandelingen moeten in 2008 afgerond zijn.

EXPORT KREDIET
Wanneer exporterende landen kopers van hun producten en diensten een langere betalingstermijn geven heet dat een export krediet. Exportkredieten kunnen het aantrekkelijk maken om in een bepaald land aan te kopen en versterken daardoor de concurrentiepositie van exporteurs.

G-90
De G-90 bestaat uit de landen van de African Union, de landen in Afrika, het Caribische Gebied en de Stille Oceaan (ACS landen) en de groep van Minst Ontwikkelde Landen (MOLs).

GATT
De General Agreement to Tariffs and Trade is de voorloper van de WTO

GEBONDEN TARIEF
In WTO kader overeenkomen om een tarief niet boven een afgesproken niveau te laten stijgen. Als een tarieflijn gebonden is, kan deze niet worden verhoogd zonder de WTO leden te compenseren die hierdoor worden benadeeld.

GROENE BOX
Subsidies in de groene box worden als niet – of minimaal handelsverstorend beschouwd. Het gaat bijvoorbeeld om steun voor milieubescherming, regionale ontwikkelingsprogramma's en producentensteun die niet gekoppeld is aan productie. Het bestaande landbouwakkoord geeft geen beperking aan de groene box.

JULI RAAMWERK
In juli 2004 werden de leden van de WTO het eens over de grote lijnen van een nieuw WTO-akkoord. De details van dit 'raamwerkakkoord' moeten nog verder worden ingevuld.

KRUISSUBSIDIES ('CROSS SUBSIDIES')
De winst van een deel van het bedrijf wordt gebruikt om een ander minder of niet winstgevend deel van het bedrijf financieel te ondersteunen.

MARKETING BOARD
Publieke of coöperatieve handelsbedrijven die producten kopen van de producenten om ze collectief op de markt te brengen, met als doel de onderhandelingspositie van producenten op de markt te verbeteren.

NIET TARIFAIRE BARRIERES
Handelsbelemmeringen die geen tarieven zijn zoals bijvoorbeeld quota's, importlicenties, sanitaire regels of verbodsbepalingen.

NOODZAKELIJKHEIDSTEST ('NECESSITY TEST')
Alvorens toestemming te geven aan een dienstenbedrijf om zich te vestigen doet de overheid een evaluatie over de economische en sociale (en milieu)impact van zo'n nieuw bedrijf, zodat geen bedrijf zich vestigt die bv. negatieve gevolgen heeft op de werkgelegenheid in de streek.

OORSPRONGREGELS
Wetten en regels waarmee overheden bepalen uit welk land een bepaald product komt. Oorsprongregels zijn bijvoorbeeld van belang om te bepalen of een product in aanmerking komt voor preferentiële markttoegang.

PREFERENTIE EROSIE
Het minder waard worden van preferenties van ontwikkelingslanden. In WTO verband wordt preferentie erosie veroorzaakt, doordat tarieven over de brede linie worden verlaagd. Daardoor daalt het relatieve voordeel van reeds bestaande preferenties.

SINGAPORE ISSUES
Sinds de Ministeriële Conferentie in Singapore (1996) wordt er binnen de WTO gesproken over het uitbreiden van de WTO-agenda met vier nieuwe onderwerpen: investeringen, mededingingsregels, transparantie bij openbare aanbestedingen en handelsfacilitatie. In Cancún bleken drie van deze vier Singapore onderwerpen (investeringen, mededinging en transparantie in overheidsaanbestedingen) zo controversieel dat in het raamwerkakkoord is besloten, ze van de onderhandelingsagenda van de Doha ronde te halen.

SPECIALE EN GEDIFFERENTIEERDE BEHANDELING
Duurzame economische ontwikkeling is nadrukkelijk één van de doelen van de WTO. In het akkoord dat aan de WTO ten grondslag ligt staat dat internationale handel ten goede moet komen aan de economische ontwikkeling van ontwikkelingslanden en Minst Ontwikkelde Landen. Dit vormt de basis voor een aantal afspraken over Speciale en Gedifferentieerde Behandeling van ontwikkelingslanden. Hierdoor kunnen WTO-regels aangepast worden, om rekening te houden met de specifieke beperkingen en behoeften van ontwikkelingslanden.

SPECIAAL VRIJWARINGSMECHANISME
Het Speciaal Vrijwaringsmechanisme in het WTO landbouwakkoord staat landen toe importheffingen te verhogen als importvolumes snel stijgen, of importprijzen snel dalen. Slechts een kleine groep, vooral ontwikkelde landen, mag gebruik maken van dit mechanisme.

TARIEFPIEK
Een relatief hoog tarief, meestal op gevoelige producten. Voor geïndustrialiseerde landen wordt een tarief van 15% of meer gewoonlijk als tariefpiek aangemerkt.

TARIEFESCALATIE
Wanneer tarieven stijgen met de mate van verwerking van een product is sprake van tariefescalatie. Dat geldt bijvoorbeeld wanneer tarieven op schoenen hoger zijn dan tarieven op leer.

TOEGEPAST TARIEF
Het tarief dat een WTO lid in praktijk hanteert. Dit tarief kan in principe niet boven het in de WTO gebonden tarief liggen.

VOORZORGSPRINCIPE
Daar waar ernstige of onomkeerbare schade dreigt, dient het ontbreken van volledige wetenschappelijke zekerheid niet als argument te worden gebruikt voor het uitstellen van kosteneffectieve maatregelen om milieuaantasting te voorkomen.

WAIVER
Afspraak binnen de WTO waardoor WTO leden kunnen afwijken van de bestaande akkoorden. Een waiver is gelimiteerd in tijd.

9. Nadere publicatiegegevens

Op weg naar een duurzaam resultaat in Hong Kong is een publicatie van de Coalitie voor Eerlijke Handel (mei 2005).

Als .pdf-bestand te downloaden vanaf: http://www.coalitievooreerlijkehandel.nl

Correspondentieadres Coalitie voor Eerlijke Handel:
Nieuwe Herengracht 29
1011 RL Amsterdam
e-mail: znf@xs4all.nl