Noten:
1) Geciteerd in "Antroposofische uitglijder. Bestuurslid ondersteunt omstreden rassenleer
van Steiner," Trouw 20-2-1996.
2) Ibidem.
3) Enige artikelen uit de media over deze affaire: "Wiechert geeft impuls aan rassenleer
van antroposoof Steiner," Parool 20-2-1996; "Rudolf Steiners neger maakt veel los," Volkskrant 30-3-1996; Rene Zwaap, "Karmische noodzakelijkheden" De Groene Amsterdammer 28-2-1996, 20-21.
4) "Leden Antroposofische Vereniging scharen zich achter bestuur," Trouw 1-
4-1996.
5) Zie Klaus D. Neumann/Wolfgang Weirauch/Arfst Wagner, Anthroposofie und Rassimus - Flensburger Hefte 41 (Flensburg 1993).
6) "Op Vrije School hebben negers dikke lippen en ritmisch gevoel,"
Volkskrant 4-2-1995.
7) De hele affaire wordt uit de doeken gedaan in de brochure van Toos Jeurissen, Uit de Vrije School geklapt. Over antroposofie en racisme; een stellingname
(Sittard 1996). Jeurissen, moeder van twee kinderen op de Vrije School De IJssel in
Zutphen, schreef haar opstel uit verontrusting over het onderricht in Steiners rassenleer op
de school. Het interview met Wiechert vond plaats naar aanleiding van het verschijnen van deze brochure.
8) Jeurissen, Uit de Vrije School geklapt, 7.
9) Zie voor biografische gegevens over Carus: Wolfgang Genschorek, Carl Gustav
Carus. Arzt - Künstler - Naturforscher (Leipzig 1978).
10) W.F. Veltman, Rudolf Steiner. Een biografie (Zeist 1980), 64.
11) Carl Gustav Carus, Denkschrift zum hundertjährigen Geburtsfest Goethe's.
Über ungleiche Befähigung der verschiedenen Menschheitstämmefür höhere geistige Entwickelung (Leipzig 1849).
12) Ibidem, 11.
13) Ibidem, 14-15. Aanhalingstekens bij in deze context dubieuze begrippen als "Arisch"
en "ras" zullen voortaan worden weggelaten. Carus' indeling van de mensheid volgens de
stand van de zon is overigens niet logisch. Zo zouden juist de Afrikanen het dag-volk
moeten zijn; zij leven immers op en bij de evenaar. Carus baseert zich bij zijn indeling
echter steeds op de huidskleur van de verschillende rassen.
14) Carus, Denkschrift, 21.
15) Ibidem, 24 en 68.
16) Ibidem, 82-87.
17) Zie voor dit gehele complex Léon Poliakov, De Arische mythe. Over de
bronnen van het racisme en de verschillende vormen van nationalisme (Amsterdam 1979).
18) Carus, Denkschrift, 85.
19) Karlheinz Weissmann, Schwarze Fahnen, Runenzeichen. Die Entwicklung der
politischen Symbolik der deutschen Rechten zwischen 1890 und 1945
(Düsseldorf 1991) 40-45.
20) Zie Wilfried Daim, Der Mann, der Hitler die Ideen gab. Von den
religiösen Verirrungen eines Sektierers zum Rassenwahn des Diktators
(München 1958; herdruk 1994). Nicholas Goodrick-Clarke, The occult roots
of nazism. The ariosophists of Austria and Germany 1890-1935
(Wellingborough/Northamptonshire 1985).
21) Lanz, Ostara nr. 67: Die Beziehung der Dunklen und Blonden zur Krankheit. Ein
Abriss der besonderen und praktischen Rassenpathologie (Wien 1913) 1.
22) Lanz, Ostara nr. 74: Rassenmetaphysik oder die Unsterblichkeit und
Göttlichkeit des höheren Menschen (Wien/Mödling 1914) 3.
23) Zie voor Reichstein: Goodrick-Clarke, Occult roots, 164-177.
24) Herbert Reichstein, Warum Ariosophie? (Düsseldorf 1926)
15.
25) Albrecht W. Thöne, Das Licht der Arier. Licht-, Feuer- und
Dunkelsymbolik des Nationalsozialismus (München 1979) 54.
26) Ibidem.
27) Bernd Hansen, "Zu Rudolf Steiners Indianerbild" in: Arfst Wagner,
Anthroposophie und Rassismus, 113-127, aldaar 119.
28) Patricia Wessels, "Nag Hammadi-geschriften: puur dynamiet aan de wortels van het
christendom" Jonas 20 (Amsterdam 1994) 8-11, aldaar 11.
29) Wolfgang Weirauch, "Über die Menschenrassen in der Darstellung Rudolf
Steiners" in: Arfst Wagner, Anthroposophie und Rassismus, 54-106, aldaar 72.
30) Roderich Huch, Alfred Schuler, Ludwig Klages und Stefan George. Erinnerungen
an Kreise und Krisen der Jahrhundertwende in München-Schwabing (Amsterdam 1973) 26.
31) G.L. Mosse, Ein Volk. Ein Reich. Ein Führer. Die völkischen
Ursprünge des Nationalsozialismus (Königstein 1979) 231-232.
32) In een Nederlandse vertaling verschenen bij de Rotterdamse -en antroposofische-
uitgeverij Lemniscaat; Miguel Serrano, De hermetische cirkel. Jung en Hesse
(Rotterdam 1975).
33) Miguel Serrano, Das Goldene Band. Esoterischer Hitlerismus (Wetter
1987) 223. Op de connotaties, die met het begrip "Fischezeitalter" verbonden zijn (een
van de sleutelbegrippen in de New Age-beweging), kan in het kader van dit opstel niet
nader worden ingegaan.
Naar het vervolgartikel hierop door Jan Willem de Groot
Naar bovenzijde
Naar Nederlandse home page
Home page