De Zwitserse boerendochter Anny Zolinger heeft het ver
geschopt. Sinds ze een van de vijftig trainers is bij Landmark
Education vliegt ze door heel Europa om volle zalen toe te
preken en cursussen te geven. Of ze nu in Parijs, Frankfurt,
Kopenhagen of, zoals nu, in Amsterdam is, overal verkondigt ze
de blijde boodschap van Landmark en spiegelt ze grote groepen
potentiële cursisten 'a great, great life' voor. Dan moeten ze
zich vanavond nog inschrijven voor cursus 1, het Forum, voor
slechts 895 gulden. Anny Zolinger is ook niet te beroerd om
haar persoonlijke levenservaringen te delen - te sharen, in
Landmark-taal - met duizenden wildvreemde belangstellenden.
Want dat neemt weerstanden weg bij mensen om hun eigen
verhalen in de groep te gooien. Het mooie is ook: als Anny
haar verhaal vertelt, is de respons altijd positief. Daar
zorgt de organisatie voor, zo lijkt het wel. Ongeveer de helft
van de driehonderd aanwezigen die in een grote zaal bij het
Landmark-hoofdkantoor aan de Amsterdamse Raadhuisstraat naar
de trainer komen luisteren, heeft al een goede band met
Landmark. De rest is introducé en de bedoeling van de avond is
dat de ene helft van de zaal de andere helft enthousiasmeert
voor het Landmark Forum, een intensief weekend waarin
cursisten groepsgewijs werken aan 'persoonlijke groei'. Zo
ongeveer 150 mensen lachen dan ook gegarandeerd om de grapjes
van Anny, zijn geroerd als het moet, herkennen zich als het
verhaal herkenbaar is, of klappen heel hard als er
enthousiasme verlangd wordt. En dan kijken ze gelukzalig opzij
naar hun gasten: voelen zij ook al hoe geweldig dit is? Het
verbazingwekkende is niet zozeer dat een Amerikaanse
organisatie een dergelijke doorzichtige Tupperware-methode
toepast om haar product - toegang tot levensgeluk - te
verkopen, gekker is het dat de resultaten in Nederland groot
zijn. Na een voorzichtig begin in 1994 groeit het aantal
cursisten van Landmark Nederland de laatste jaren snel.
Volgens cijfers van Landmark Education voltooiden 2.854
cursisten het Landmark Forum, dit jaar zullen zich naar
schatting meer dan drieduizend inschrijven voor een
uitputtend, maar bevrijdend Landmarkweekend.
Van hen stroomt een groot deel door naar een van de drie
vervolgcursussen. Volgens Sharon Spaulding - de Amerikaanse
mediafunctionaris met wie je als journalist onherroepelijk te
maken krijgt als je een verhaal schrijft over Landmark - is
Nederland, na de Verenigde Staten, het land waar Landmark het
best aanslaat. 'Nederland is een liberaal en open-minded
land', verklaart Spaulding het succes, nog voordat ze een
pakket papier op de bus doet waaruit blijkt dat Landmark elk
blad dat de organisatie een sekte durft te noemen, prompt voor
de rechter daagt.
Het piramidemodel van Landmark - ex-cursisten wordt op het
hart gedrukt dat ze hun enthousiasme delen met vrienden en
kennissen - zou niet functioneren als de deelnemers na afloop
van het driedaagse Forum niet ook werkelijk onder de indruk
waren. En inderdaad: zelfs de meest kritische ex-cursist
beweert dat hij of zij na drie dagen vrijwillige onderwerping
aan het hogedrukpanconcept van Landmark gelouterd de boze
buitenwereld tegemoet trad. Bijna zonder uitzondering hebben
zij een 'doorbraak' bereikt, voelen zich 'bevrijd',
'gelukkiger' of 'getransformeerd'. Programmamaakster Annelien
van Walsum (37): 'Ik had alles wat ik wilde, maar ik was
helemaal niet gelukkig. Integendeel: ik voelde me opgesloten,
in mijn werk en ook in mijn huwelijk. Ik had voortdurend de
drang mijn koffers te pakken. Voor therapie voelde ik niet,
maar Landmark wilde ik wel eens proberen. En het heeft me veel
opgeleverd. Het bleek dat ik het allemaal toch wilde: het
werk, het huwelijk. Ik ben me er alleen maar een stuk beter in
gaan voelen. Je leert ontdekken welke automatische reacties je
hebt, die je in de weg kunnen zitten. Ik ben me ook veel
minder gaan ergeren aan anderen, ik voel me alleen nog
verantwoordelijk voor mijn eigen dingen, mijn eigen werk.'
Pianist/componist Jeroen van Vliet concludeert opgetogen, nu
hij net de vierde en voorlopig laatste cursus heeft afgerond,
dat er 'niets meer te repareren valt'. Hij heeft Landmark
ervaren als een 'geweldige opening'. 'Vroeger keek ik naar
datgene waar ik over zou kunnen struikelen. Nu kijk ik naar
het perspectief.' Nee, iets nieuws verkondigt Landmark niet,
beaamt een juriste en ex-cursiste die liever niet met naam
genoemd wordt 'Het programma is een samenvoeging van alles wat
je maar kunt verzinnen. Er zit iets in van alle bestaande
wereldfilosofieën en religies. Een beetje boeddhisme, een
beetje christendom, veel Gandhi en, uiteraard, veel
psychologie. Het unieke zit hem meer in het draaiboek, in de
samenstelling en in de praktische uitwerking.'
Ook zij is 'vreselijk positief' over Landmark. 'Je leert over
je eigen schaduw heen te stappen, iets te bereiken wat je in
je hoofd hebt. Wat mezelf betreft: ik ben een zeur, ik wil
altijd gelijk hebben en dat moet iedereen weten ook. Ik ben
gaan inzien dat zo'n houding niet constructief is. Dat heeft
mij erg geholpen. Zo heb ik rechtstreeks voortvloeiend uit
mijn Landmark-cursus drie jaar geleden promotie gemaakt op
mijn werk. In plaats van te zeuren en te drammen heb ik toen
gewoon een heel zakelijk brief geschreven, waarin ik
beargumenteerde waarom ik hogerop moest. En toen was het zo
gepiept, in een handomdraai.' Ex-cursiste Nicole Bouts (31),
eigenaresse van een reclamebureau, heeft inmiddels wel kritiek
op Landmark. Ze volgde het Forum, schreef zich in voor de
advanced course, betaalde, maar besloot toch niet te gaan. 'Ik
heb er best iets aan gehad, maar sommige mensen slaan door,
heb ik gemerkt. Dat is mij gaan storen. Je kunt geen normaal
gesprek meer voeren of Landmark wordt er bijgehaald.'
Daarnaast ergert Bouts zich aan het 'vreselijk commerciële'
karakter van Landmark. 'Introducés komen in zo 'n rare,
klappende menigte terecht en worden daarna erg onder druk
gezet om vooral de cursus te gaan volgen; Onder het excuus
van: ik gun het je zo graag. 'Wat slecht is aan Landmark zijn
de gelovigen', onderschrijft de juriste. 'Er zijn veel
deelnemers die houvast zoeken, een nieuwe religie. Die mensen
missen de pointe: dat het juist van binnenuit moet komen. Het
zijn vaak de verkeerde mensen die dit soort dingen oppakken.
Mensen die gaan dwepen met die club en met de leiders. Hoe de
wonderlijke transformatie die cursisten doormaken tijdens zo'n
driedaags Forum-weekend, dan tot stand komt, tja, dat valt
door de Landmarkers niet zo een-twee-drie uit te leggen. Er
wordt veel gelachen en gehuild, dat wordt wel duidelijk. En
gedeeld en geklapt, met elkaar en voor elkaar. Een van de
charismatische trainers maakt daar ook altijd een grapje over.
'We Iijken wel een happy clappy family', zegt hij dan. Het
komt erop neer dat de rond de tweehonderd deelnemers drie
lange dagen in een veilige sfeer bij elkaar zitten, en onder
de strakke leiding van een trainer hun rationele weerstand
verliezen waardoor de emoties de vrije loop kunnen krijgen. In
die toestand worden dan 'openingen' geforceerd en 'doorbraken'
bereikt In Landmark-taal: breakthroughs beyond the
predictable. In de persoonlijke levenssfeer, wel te verstaan.
De drie Forum-dagen duren van negen uur 's ochtends tot elf
uur 's avonds, met een aantal pauzes waarin de deelnemers ook
opdrachten meekrijgen en waarin vooral niemand alleen gelaten
wordt. Bovendien krijgen de cursisten 's nachts nog huiswerk
mee. Ze moeten iemand bellen met wie ze nog iets uit te praten
hebben bijvoorbeeld. Of een brief schrijven. Zo kan het
gebeuren dat een vader na jaren zonder contact midden in de
nacht gebeld wordt door zijn afvallige dochter, die zegt:
'Vergeef me dat ik je altijd alleen maar als incestpleger heb
kunnen zien.' Met een dergelijke aanpak bied je mensen een
opening tot verzoening, aldus de Landmark-filosofie. Een
ex-cursist: 'Zo zou je tegen Milosevic kunnen zeggen: ik heb
een klacht over jou. Wil je me vergeven dat ik je alleen maar
kan zien als massamoordenaar? Zo geef je iemand de ruimte voor
verandering. Dat werkt echt.'
De 'lesstof' is, in Landmark-termen, 'een klerenrek dat
langskomt en waar je het jasje uitpakt dat je nodig hebt'. Een
van de kernpunten is dat Landmark betoogt dat de meeste mensen
hun houding hebben bepaald op grond van een specifieke
gebeurtenis in hun jeugd. Dus wordt iedere cursist aangespoord
zo'n bepalende gebeurtenis uit zijn jeugd op te lepelen. Een
ex-cursiste: 'Dat kan gaan van incest tot het feit dat je
moeder je ooit niet over de bol aaide toen je de tafel had
gedekt.' De bewering dat Landmark een access tot levensgeluk
biedt, is aan Anny Zolinger, de charismatische trainer die nu
standwerkt voor een volle zaal, wel besteed. Er gebeurde iets
ongelooflijks toen haar echtgenoot terugkwam van het
Landmark-weekend, vertelt ze: 'I had a new man. Zo was hij in
een klap van zijn telefoonangst af. 'Toen ik 's maandags
thuiskwam van mijn werk, hoorde ik mijn man voor het eerst
sinds jaren met onze oudste dochter praten door de telefoon.
Hij vertelde dat hij haar, op haar 12de, een keer ergens
ophaalde omdat ze te laat thuis was. Hij had haar een klap
gegeven en meegenomen. That was wrong, zei hij. Ik stond te
huilen achter de deur.' Vervolgens is het de beurt aan een
aantal cursisten om hun ervaringen te sharen. Een jongen
vertelt hoe ooit een vriendje niet kwam opdagen, en hoe hij
werd gepest op school. Door Landmark had hij zijn vertrouwen
in zichzelf en in mensen teruggevonden. 'A real breakthrough,
oh, the most beautiful gift in my life.' Applaus. Anny gaat
met sheets in de weer en snijdt het onderwerp 'weerstanden'
aan. Als we bijvoorbeeld nog niet enthousiast zijn voor
Landmark, kan dat komen door onze perceptie van wat we
vanavond horen: 'The way you listen beside your hearing.'
Maar, stelt ze ons gerust: 'You're going to apply this.' Dan
moet de zaal participeren. Mijn buurman vertelt plotseling een
verhaal over weerstanden betreffende de aanpak van zijn
puberende dochter. Ook in de pauze komt het niet van rustig
observeren. Alle vrijwilligers en excursisten storten zich op
de introducés, die door hun naamstickers zonder streep - er
zijn drie soorten naambordjes - gemakkelijk te herkennen zijn
als prooi. De assistenten Rob en Daniëlle schrikken een beetje
van het woord 'journalist', als ze vragen wat de verslaggever
uit de cursus zou willen halen. Eenmaal gerustgesteld hervat
Daniëlle haar pogingen de journalist 'als mens' te enrollen.
Enrollen is een van de kernvaardigheden die cursisten van
Landmark wordt geleerd. Het gaat erom iemand het nut te laten
inzien van iets waar je zelf enthousiast over bent, Landmark
in dit geval. Daniëlle doet haar best - tevergeefs, al is haar
laatste argument ('Ik ben gestopt met roken door Landmark')
tamelijk overtuigend. De kritiek op Landmark spitst zich
vooral toe op de opdringerigheid waarmee de cursus aan de man
wordt gebracht. Bovendien klagen sommige ex-cursisten over de
druk die - veelal telefonisch - wordt uitgeoefend om na het
Forum door te gaan. Het fanatisme van de assistenten levert
Landmark vaak het verwijt op dat het geheel sekte-achtige
trekjes vertoont. In de Verenigde Staten woeden hevige
discussies op Internet over het nut, dan wel de
schadelijkheid, van Landmark. Een cynicus: 'Cursisten stappen
het Forum binnen als onzekere, introverte mensen en ze komen
eruit als onzekere, extraverte mensen. Landmark dankt het
wantrouwen deels aan de excessen die zich voordeden bij de
veel extremere voorloper van de organisatie: Est.
Est kwam in de Verenigde Staten in opspraak door verhalen dat
mensen 'tot de grond toe werden afgebroken en doordraaiden'.
Landmark is tot nu toe gevrijwaard gebleven van grote
schandalen, al verscheen in Duitsland een boekje van een
ex-cursist waarin deze beschrijft hoe hij door Landmark in een
psychose belandde. De organisatie probeert zich dan ook te
profileren als een 'gewone' onderwijsinstelling en richt zich
op de relatief hoog opgeleide, kapitaalkrachtige middenklasse,
die zoekt naar 'persoonlijke groei' in plaats van het oplossen
van zware psychische problemen.
Als mensen aangeven in therapie te zijn, worden ze in principe
geweerd. De Nederlandse directrice Ria Bauhofer zegt, in die
kenmerkende, cryptische Landmarktaal: 'Ons onderwijsprogramma
is gebaseerd op de ontologie, de leer van het menszijn. Je
gaat een onderzoek aan, je gaat kijken wie je aan het zijn
bent in het leven. Nee, dat heeft niets met psychotherapie te
maken.'
De Utrechtse antropoloog Richard Singelenberg, die regelmatig
publiceerde over sekten, ziet Landmark als tamelijk onschuldig
gedoe. 'Het past allemaal prima in de jaren tachtig en
negentig. In de jaren zeventig waren dit soort cursussen
gericht op sensitivity, nu op succes en groei. Voor mij worden
dergelijke clubs pas interessant als er excessen zijn. Tot die
tijd moet je terughoudend zijn ze een sekte te noemen. Het is
een eeuwenoud recept dat Landmark toepast, meent psycholoog en
publicist Jaap van Ginneken. 'Mensen worden kortstondig
opgepept en in al hun euforie dragen ze dat dan over op andere
mensen. Dat het zo aanslaat, zegt wel iets over de
maatschappij waarin we ons bevinden. Aan de ene kant lopen
mensen vast in routinematig functioneren, terwijl ons allemaal
wordt aangepraat dat een leven van hoge kwaliteit in het
verschiet ligt.' Volgens de Maastrichtse hoogleraar
psychologie Harald Merckelbach lijken de felle voor- en
tegenstanders van Landmark meer op elkaar dan ze vermoedelijk
zelf denken. 'Ze kennen een ontzettende power toe aan
Landmark, ze overschatten de werkzaamheid gigantisch. De enige
theoretische notie die ik kan ontdekken, is een soort
gevulgariseerde psychoanalyse. In de zin van: je hebt in het
verleden een heleboel meegemaakt, dat culmineert in een koers
en daar moet je vanaf. Maar die gedachte is gebaseerd op een
fout. Het is een mythe dat wat er in je jeugd is gebeurd, een
blijvende impact heeft op je leven. 'Verder zie ik in Landmark
vooral een vergaarbak van sociaal-psychologische trucs. Ze
kloppen het placebo-effect heel geraffineerd op. Zo moet je
van tevoren op papier zetten wat je verwacht van de cursus.
Dan moet het achteraf natuurlijk ook wel resultaat hebben. Je
hebt er immers veel geld voor betaald. Je moet ook een papier
ondertekenen met de tekst: ik profiteer van deze behandeling,
maar ik zal die niet distribueren. Dat vind ik echt een
trouvaille, daar kan de reguliere geneeskunde nog wat van
leren. Zo van: ik geef je nu een pil, maar je mag niet tegen
je buurman zeggen hoe die werkt. Daarmee genereer je een
geweldig verwachtingspatroon en buit je het placebo-effect
optimaal uit.' Een andere sociaalpsychologische truc die
volgens Merckelbach bijdraagt tot 'een geweldig
placebo-effect', is het isoleren van mensen van hun eigen
omgeving. 'En ze vervolgens belonen als ze hun gevoelens
delen. Door heel hard te klappen. Er staat ook een premie op
immediate action. Verder wordt het idee verkondigd dat je het
middelpunt van de wereld bent als jij dat wilt. Met andere
woorden: het geluk is maakbaar. Als je Landmark iets kunt
aanwrijven, is het dat ze deze ideologie verkondigen. Want er
zijn natuurlijk mensen die echt iets onder de leden hebben, en
die kunnen gaan denken dat er toch een menselijke oorzaak is
voor hun probleem. Dan wordt het feit dat je niet gelukkig
bent verwijtbaar naar jezelf. Want blijkbaar heb je het heft
niet in eigen hand genomen.'
Anny Zolinger checkt - voor haar laatste offensief - of er nog
twijfelaars in de zaal zitten. Een jongen, Jos, vraagt zich af
of hij iets aan de cursus zal hebben, gezien zijn probleem:
geen contact met zijn broer. 'Aha', herkent Anny. 'Dat noemen
wij een 'not good enough racket'. Deze cursus gaat nu juist
over: 'stopping the doubt'. Ze vertelt een verhaal over gelijk
willen hebben, over 'wrong' en 'right'. Dat je het ook anders
kunt zien.
'Maar mijn broer gooit gewoon de telefoon op de haak'.
probeert Jos nog. 'Goed', geeft Anny toe. 'Your brother is a
jerk', ik zeg niet dat je ongelijk hebt.' En,
verontschuldigend: 'In het Forum steken we hier veel meer tijd
in.'
Dan sluit ze af: 'Diegenen die nog twijfelen: jullie weten dat
je de cursus zult gaan doen. Dus zet je weerstanden opzij.
'Life is now, don't postpone it. Make it urgent. You're gonna
have a great, great life.'
De zaal klapt en juicht. De assistenten maken zich op voor de
nazorg.
Kaderstukje bij artikel 'Happy Clappy Family' in Volkskrant 17 juli 1999:
De ontstaansgeschiedenis van Landmark Education Corporation
valt niet los te zien van de persoon van Werner Erhard, een
voormalige tweedehands-autohandelaar en lid van de
Scientology-kerk die in 1971, tot woede van Scientology, voor
zichzelf begon op de mind-businessmarkt. Erhard - zijn echte
naam luidt John Rosenberg - noemde zijn trainingen Est (Erhard
Seminar Training) en beloofde de cursisten dat hij ze tot een
hoger bewustzijnsniveau zou brengen en dat ze als gevolg
daarvan krachtig, onafhankelijk, zelfverzekerd en succesvol in
het leven zouden staan. Est kwam in de jaren zeventig nogal
eens in opspraak vanwege de als vernederend ervaren methoden -
wc-bezoek was niet toegestaan tijdens trainingen - en de
vermeende schade die zijn trainingen toebrachten aan psychisch
labiele mensen, maar was niettemin een doorslaand succes.
Zeker nadat Erhard in 1984 de naam veranderde in The Forum, en
de trainingen milder werden. Naar schatting volgden rond de
700 duizend mensen, onder wie beroemdheden als John Denver en
Diana Ross, de trainingen in de Verenigde Staten.
In 1991 verkocht Erhard zijn techniek ('Slechts een klein
gedeelte van de techniek', benadrukt Ria Bauhofer, directeur
Nederland van Landmark) aan een aantal medewerkers, onder wie
zijn broer Harry Rosenberg. Zo ontstond Landmark Education.
Zelf verliet Erhard de Verenigde Staten. Zijn imago had een
flinke deuk opgelopen door een reeks van beschuldigingen,
variërend van belastingontduiking tot fysiek en seksueel
geweld. De beschuldigingen werden overigens niet bewezen en
later grotendeels ingetrokken. Landmark Education beweert bij
hoog en bij laag dat Erhard niets te maken heeft met de
organisatie. Landmark Education is milder dan Est, maar de
hevige discussies over de organisatie duren voort, vooral op
Internet. Toegespitst op vragen als: is Landmark een sekte; is
Landmark schadelijk of nuttig; hoe zit het met de financiën en
het grote aantal vrijwilligers? Landmark bestrijdt de kritiek
fanatiek. Journalisten worden overstelpt met pakken papier
waaruit moet blijken dat er niets mis is met de organisatie,
en dat Landmark journalisten die onjuistheden publiceren,
stelselmatig voor de rechter sleept. In Nederland werden
Elsevier, Panorama en Hervormd Nederland al min of meer
gedwongen tot rectificaties. 'Ik lees goed', verklaart
directrice Ria Bauhofer glimlachend in haar Amsterdamse
kantoor.
Landmark heeft kantoren in veertien landen. De organisatie
meldt vanuit de VS dat de omzet in 1998 tegen de 54 miljoen
dollar bedroeg en de winst iets meer dan 2,5 miljoen. De winst
is, zo beweert Landmark, volledig teruggeïnvesteerd in het
bedrijf. Volgens Landmark zijn de aandelen verdeeld over de
ongeveer tweehonderd werknemers en bezit niemand meer dan drie
procent. In 1998 voltooiden 69.390 cursisten het Landmark
Forum, in Nederland 2854 (opgave: Landmark). Het Forum is de
eerste cursus in een serie van vier die samen het Curriculum
for Living vormen. Kosten: rond de drieduizend gulden.
Bekendste Nederlandse cursist tot nu toe is Paul de Leeuw.
Volgens zijn zaakwaarneemster, zelf ook cursiste, heeft Paul
er veel aan gehad.