'Steek je hand op als je erbij bent geweest!' Dinsdagavond, 1
oktober. De Meervaart in Amsterdam zit vol, stampvol. Meer dan
honderdvijftig cursisten die het afgelopen weekend drie dagen
lang het Landmark Forum hebben bijgewoond. En een paar honderd
introducés: familie en vrienden, meegesleept door de
deelnemers.
Wie wie is, blijkt in één oogopslag. De cursisten dragen een
voorbedrukte naambadge op hun borst, de introducés een
beschreven sticker met hun naam. De cursisten hebben zonder
uitzondering een gelukzalige gloed in de ogen. Hun gasten
zitten er wat ongemakkelijk naast. 'Wie van jullie,' vraagt de
forumleidster op het podium, 'kon na het weekend niet meer
ophouden met sharing?' Herkennend gelach. De forumleidster
richt zich tot de introducés. 'Alsjeblieft,' zegt ze, 'heb een
beetje consideratie met hen.' Gelach en applaus. Warm applaus.
Drie dagen lang een stoomcursus levensgeluk, vol psychobabbel,
tranen en 'doorbraken'. Intimiteiten delen met honderd, soms
tweehonderd anderen, en dat helemaal niet gènant vinden.
Alleen met toestemming naar de wc mogen, en de hele dag
uitsluitend water drinken. En na het weekend denken dat je
definitief veranderd bent. Dat is Landmark Forum. Zoekende
Nederlanders staan er de laatste tijd voor in de rij. In 1994
was er nog één cursus, in 1995 drie, en dit jaar zullen er in
totaal zes cursussen gehouden worden. Kosten: 895 gulden,
inclusief tien vervolgsessies. Die van november is al helemaal
volgeboekt. Het geheel lijkt op een massale Tupperware Party,
maar dan voor de geest. Een EO-Ronduit-avond, maar dan zonder
de Here Jezus.
'Alles heb ik geprobeerd,' zegt een vrouw. 'En eindelijk is er
echt wat met me gebeurd. Dit is zó goed.' Landmark is de
geheimtip voor de therapieshopper. Wie meedoet, is er via via
aan gekomen: je komt alleen binnen op uitnodiging. Aan
adverteren doen ze niet bij Landmark Education, de organisatie
achter de seminars. Het is toch onmogelijk, zeggen ze, om in
kort bestek uit te leggen wat het is. De vorm: een driedaagse
'dialoog' (zo noemen ze het zelf) tussen zaal en forumleider,
waarin hij/zij alle levenspijnen - relatieleed, oud
kinderverdriet, problemen op het werk - aan bod laat komen.
Van die forumleiders zijn er wereldwijd tweeënveertig. Ze
trekken van land naar land, als rondreizende apostelen. Tot in
Afrika (Oeganda) en Azië (Thailand) geven ze seminars. En elke
deelnemer, zegt een ervaren cursist, wordt 'verliefd' op zijn
eigen forumleider. De opbeurende boodschap: geloof in jezelf!
Je kunt meer dan je denkt! Weg met de beperkingen, het leven
bestaat uit mogelijkheden! En bovenal: verzoen je met je
ouders, je partner, de mensen met wie je in onmin leeft.
'Completing relations', daar gaat het om. De boodschap doet
denken aan de 'inzichten' van new age-goeroe James Redfield
(De Celestijnse belofte). Alleen is hier geen sprake van
hogere machten of vorige levens. Je hóéft, zeggen cursisten,
je mond niet open te doen tijdens de driedaagse sessies. Maar
deelnemers beschrijven hoe uiteindelijk de weerstand breekt
'door de verhalen van de anderen'. Ze gaan onderuit, en
beleven hun hoogstpersoonlijke 'doorbraken'.
De stemming in De Meervaart nadert het hoogtepunt. De
forumleidster straalt. Wie wil er 'delen' wat hem of haar
sinds het afgelopen weekend is overkomen? Een man springt als
eerste het podium op. Hij stelt zich voor als bedrijfsjurist
bij een grote oliemaatschappij. 'I'm feeling dynamite,' zegt
hij. 'Ik heb sinds zaterdag maar zeven uur geslapen!' Door het
Forum heeft hij geleerd 'te leven en lief te hebben,' zegt
hij. 'Ineens ben ik weer helemaal verliefd op mijn vrouw.' De
ene na de andere getuigenis volgt. Een verpleegster die in één
klap haar verlegenheid is kwijtgeraakt, een bloemenhandelaar
die besloten heeft van baan te veranderen, een studente die
zich dankzij het Forum verzoend heeft met haar vader. 'Zijn
hier ouders van deelnemers?' vraagt de forumleidster. Een paar
handen gaan omhoog. 'Geloof me,' zegt ze. 'Alsjeblieft. Jullie
hebben n¢¢it iets verkeerds gedaan!' De forumleidster wordt
veelvuldig omhelsd, krijgt cadeautjes en bloemen. 'Het Forum
is er voor iedereen,' zegt ze. 'Van vijftien tot zeventig.'
Een forse vrouw in lange rok pakt de microfoon. 'Ik heb dit
weekend mijn moeder gebeld,' zegt ze. 'En haar gezegd dat ik
van haar houd. Het was even stil. Toen zei mijn moeder: zo.
Dus dit keer doe je een goeie cursus.' De zaal ligt plat.
Landmark Education, het zal niet verbazen, is een van
oorsprong Amerikaans bedrijf, met veertig kantoren in twaalf
landen. Volgens de firma deden tot nu toe
driehonderdvijftigduizend mensen de driedaagse basiscursus.
Als ik twee dagen na de bewuste dinsdag bel met het
Nederlandse filiaal voor een interview, is de mevrouw aan de
andere kant van de lijn not amused. Ik ben er dinsdag bij
geweest? Via wie dan wel? 'Ik ken alle cursisten, hoor.'
Praten over Landmark Nederland wil ze niet. Dat hebben we zo
afgesproken, zegt ze. Ze verwijst me naar het hoofdkantoor in
Amerika. Ze wil alleen nog vol trots onthullen dat Landmark
Education hier, net als in Amerika, binnenkort begint met
cursussen voor het bedrijfsleven. 'Shell is bijvoorbeeld heel
erg geïnteresseerd.' (Dat valt wel mee, zegt een woordvoerder
van Shell desgevraagd. Er is inderdaad onlangs een eerste
'oriënterend' gesprek geweest. 'Niet meer en niet minder.' En
een Shell-medewerker heeft 'privé' recent een cursus gevolgd.
'Zijn ervaringen zullen geëvalueerd worden. En of het tot iets
komt, zien we dan wel weer.')
Landmark Education heeft wel reden om niet al te happig te
zijn op aandacht in de pers. In Amerika is het dossier over de
firma duimendik. Bij de minste of geringste karaktertekening
van het gezelschap als sekte of cult wordt de schrijver voor
het gerecht gesleept. Psychologen worden in stelling gebracht
om dat soort termen met kracht van de hand te wijzen.
De Nederlandse cursisten die ik spreek, 'hebben daar geen weet
van. En het kan ze ook weinig schelen. 'Het gaat er toch om,'
zegt een van hen, 'dat ik er wat aan heb.' Toch is de historie
interessant. Landmark Education komt voort uit est (Erhard
Seminars Training). De oprichter daarvan, Werner Erhard, is
een charismatische ex-autohandelaar die eind jaren zestig op
de Golden Gate Bridge van San Francisco het licht zag. In 1971
begon hij met zijn trainingen, in massale groepen waar het
bikkelhard aan toe kon gaan. Zijn evangelie was een mengeling
van Scientology-inzichten (Erhard doorliep vijf 'stadia' in de
Scientology Church), oosterse filosofie, en wijsheden uit
ongeveer alle psychostromingen die er bestaan. Beroemdheden
als Diana Ross en John Denver waren diep onder de indruk. Est
kreeg na aanvankelijk succes een steeds slechter imago.
Psychisch labiele mensen zouden erdoor de vernieling in
draaien. Vanaf 1984 predikte Wemer Erhard een mildere versie
van est. Het seminar heette voortaan The Forum. Dat hielp. De
aanhang groeide, de dollars stroomden binnen, de kritiek
verstomde - een enkel strijkstokschandaaltje rond een
charitatief project daargelaten. Maar begin jaren negentig
kwam de oprichter in opspraak.
Hij kreeg problemen met de IRS, de Amerikaanse
belastingdienst, die uitliepen op een schikkng. Ex-medewerkers
zochten de publiciteit en deden een boekje open over Erhards
despotisch leiderschap. Zijn dochter en zijn ex-vrouw
beschuldigden hem in een televisieprogramma van fysiek en
seksueel geweld (later trok de dochter haar verklaringen weer
in). In 1991 verkocht Wemer Erhard zijn bedrijf aan een groep
medewerkers (die het omdoopten in Landmark Education), en
verliet de Verenigde Staten.
Sindsdien duikt hij af en toe op, en geeft een interview, bij
voorkeur aan een volgeling. Zelf heeft hij altijd volgehouden
dat de jaloerse Scientology Chr?ch achter de hetze zat. L. Ron
Hubbard 'himself', de inmiddels overleden grondlegger van
Scientology, heeft ooit de banvloek over de grote concurrent
uitgesproken. En dat is, zoals bekend, geen pretje. Volgens de
Los Angeles Times (december 1991) is het tamelijk aannemelijk
dat Erhard gelijk heeft. De Scientology Church huurde volgens
die krant privédetectives die belastend materiaal moesten
verzamelen, en doorsluizen naar de pers. In Amerika is
Landmark nog steeds nogal omstreden. Niet vanwege het
schimmige verleden, maar vanwege het karakter van de club. Op
internet woeden discussies tussen aanhangers en sceptici.
Belangrijkste kwestie: is het een sekte?
Mensen die hun dierbaren na Landmark onherkenbaar zagen
veranderd, doen regelmatig hun beklag in de Amerikaanse pers.
De organisatie slokt ze op, is het bezwaar, en houdt ze vast
met steeds maar nieuwe cursussen. Een paar jaar geleden
richtte een verontruste vrouw uit Louisville Action Works op,
een actiegroep die gegevens over Landmark verzamelt. Dat kwam
haar op subtiele dreigementen van het hoofdkantoor te staan.
Ook uit Engeland, Duitsland en Zwitserland komen berichten die
vraagtekens zetten bij het zegenende werk van het Forum. Zover
is het in Nederland (nog) niet.
Voor de Studie- en Hulpgroep Sekten is Landmark Forum 'een van
onze onderzoekspunten'. W.Th. Edelbroek: wij hebben hele
duidelijke signalen gekregen die onze aandacht verdienen. Twee
meldingen vanuit het maatschappelijk werk over mensen die veel
geld waren kwijtgeraakt aan Landmark, en eenzijdig gedrag
vertoonden. Maar we gaan daar niet prematuur conclusies aan
verbinden. Liever één gram waarheid dan tien kilo verhalen.'
Voor Richard Singelenberg is de recente opkomst van Landmark
Forum een verrassmg. Hij is antropoloog aan de
Rijksuniversiteit Utrecht, gespecialiseerd in religieuze
bewegingen. Er is, zegt hij, nog niks over verschenen in de
vakpers. Hij noemt het 'niet zo opmerkelijk' dat dit soort
Amerikaanse 'collectieve therapieën' ook in Nederland
aanslaan. 'Alles slaat hier aan.' Singelenberg: Wat ik
interessant vind: welke plaats neemt Landmark in tussen het
therapieaanbod waar op zaterdag de Volkskrant vol mee staat?
In hoeverre doen zij iets uitzonderlijks?'
Cursisten die òòk weleens hebben 'gesapvast' en 'gerebirtht'
op een verbouwde boerderij beweren dat Landmark veel
'effectiever 'is. Dit gaat 'dieper', zeggen ze. Vaststaat in
elk geval dat de missiedrang bij de forumcursisten gróót is.
Ze krijgen een uitvoerige folder mee ("Het Landmark Forum
delen") met aanwijzingen hoe ze hun vrienden en familie kunnen
interesseren. 'Gebruik uw eigen ervaringen om te vertellen wat
het Forum is,' schrijft de folder, 'en ruim eventuele
misvattingen uit de weg.' Bovendien worden cursisten onder
zachte druk gezet om zèlf door te gaan met Landmark. De
vervolgcursus (Landmark Forum in Action) kost rond de 1250
gulden. 'Ik moest,' zegt een van de deelnemers, 'voor vrijdag
besluiten of ik verder wilde gaan met de tweede cursus. Dan
kreeg ik driehonderd gulden korting. Ze dwingen je om keuzen
te maken; Ik vind dat een goeie methode. Anders blijf je maar
twijfelen.'
Op de dag dat dit artikel naar de drukker gaat, ontvangt Vrij
Nederland uit Amerika een fax van zesenzeventig pagina's van
Art Schreiber, de advocaat van Landmark Education. Strekking:
we zijn géén sekte. En talloze 'vooraanstaande' deskundigen
hebben dat bevestigd. We dwingen mensen niet, we hebben geen
leider die blind gehoorzaamd moet worden, je hoeft je geld
niet af te geven, je wordt niet geïsoleerd van vrienden en
fanlilie. En als Vrij Nederland het waagt om 'false and
inaccurate statements' te publiceren, dan zal Landmark
'appropriate legal action' ondernemen.
In De Meervaart zit de pauze erop. De cursisten blijven bij de forumleidster in de grote zaal. De introducés, opgesplitst in kleine groepen, gaan naar zij- en bovenzaaltjes. Op de flip- over staat dat we ons n£ kunnen inschrijven voor het driedaagse basisseminar. De tweehonderd gulden aanbetaling zijn 'niet-restitueerbaar'. Een vrijwilliger ('Ik had zelf ¢¢k nooit gedacht dat ik het Forum zou doen') zal ons nader informeren. lees: proberen over te halen. People are great, leren we. We zullen er door het Forum achter komen wat het betekent om mens te zijn. En bezwaren als tijd- en geldgebrek, okay, die kunnen we hebben. Maar die moeten we 'even' opzij zetten. Pas dan kunnen we vrij kiezen: willen we dit? 'En jij,' zegt hij ineens tegen mij. Hij werpt een snelle blik op mijn sticker, en noemt me bij mijn naam. Waar sta jij?' Mijn antwoord stelt hem niet gerust. Als ik de zaal uitloop, schiet hij me aan. Weer die snelle blik, en mijn naam. 'En jij?' zegt hij. 'Heb jij er persoonlijk nog iets uitgehaald?' Nou, zeg ik, interessant verschijnsel. 'Je moet wel besluiten,' zegt hij, en kijkt me diep in de ogen. 'Blijf je op de tribune? Of wil je meedoen in het speelveld?'