"Naar rechts, kameraad..."
In de Moskouse metro zit een vrouw zo hevig op kauwgom te kauwen dat het lijkt alsof haar leven ervan afhangt. Kauwgom is één van de westerse 'verworvenheden' dat in Rusland snel modieus geworden is. Uit de zak van haar versleten jas haalt ze een pamfletje dat haar bij de ingang van het metrostation is gegeven. Ze bekijkt 't papier alsof het zojuist uit Tsjernobyl is gearriveerd en ze verdubbelt haar kauwsnelheid als ze de inhoud van het pamflet leest.
Het is 14 december, een paar dagen voor de Russische parlementsverkiezingen. Het ziet er niet naar uit dat de Russen erg warm lopen voor deze formele uiting van demokratie. Opiniepeilingen voorspellen een opkomst tussen de 40 en 45%. Men heeft andere dingen aan het hoofd: de stijgende prijzen, hoe de winter te overleven, de griepepidemie die Moskou teistert. Scholen zijn een week gesloten wegens te weinig leerlingen, bedrijven en kantoren werken met minder dan de helft van de normale bezetting. En dan ook nog parlementsverkiezingen. Het grootste deel van de kampagne speelt zich af via de beeldbuis. Alle zes kanalen in Moskou staan bol van de spotjes van één van de 43 partijen die deelnemen, of van de overheid die de bevolking oproept toch vooral te gaan stemmen op 17 december. Via de buis komen de verkiezingen je huis binnen, als je een stap buiten zet lachen de beloften van de vele kandidaten je toe. De stad is volgeplakt met affiches, bij metrostations worden je pamfletten in de handen gedrukt. De rijkere partijen kunnen zich enorme affiches op billboards permitteren en zij maken ook reklame via de elektronische lichtkranten op de Novy Arbatstraat en bij het Bolsjoj-theater. Gelaten wachten de Moskovieten tot het verkiezingsgeweld voorbij is en ze weer ongestoord deel 748 van hun favoriete Amerikaanse of Mexikaanse soapserie kunnen bekijken en wegdromen uit de harde werkelijkheid van alledag.
affiche
Zoals gebruikelijk ligt er sneeuw in Moskou, dus ook op 17 december, de dag van de verkiezingen. Uit de flat waar ik verblijf kan ik één van de scholen zien die als stemlokaal worden gebruikt. Een gestage stroom stemgerechtigden begeeft zich vanaf de vroege ochtend naar stemlokaal 201, zich voorzichtig een weg banend over het spekgladde sneeuwoppervlak. M'n vriendin merkt op dat het meer mensen zijn dan ze verwacht had gezien de peilingen, en later zal blijken dat ze gelijk heeft. Aan het eind van de middag gaan we zelf naar het stemlokaal. Na legitimatie met haar paspoort krijgt Katja twee stembiljetten: een papier ter grootte van een fors affiche met daarop de 43 deelnemende partijen en een A-viertje met de onafhankelijke kandidaten in haar kieskring. De 450 zetels in het Russische parlement, de Doema, worden voor de helft bezet door de stemmen op een partij, de andere helft is voor de onafhankelijke kandidaten. Samen verdwijnen we achter het rode (!) gordijn en spreiden het affiche uit. Als toeschouwer neem ik ruim de tijd het (met een stempel en nummer gemerkte) biljet te bestuderen. Met een blauwe balpen mag ze een kruisje zetten achter een van de partijlijsten. Dan is de onafhankelijke kandidatenlijst aan de beurt. Ook hier wordt een vakje van een blauw kruis voorzien. Nee, verdere intieme details zal ik niet verstrekken!
kiesdrempel
's Avonds brengt de televisie de eerste uitslagen. In het Russische verre oosten, waar de stemlokalen gezien het tijdsverschil al acht uur eerder gesloten zijn dan in Moskou, kondigen de eerste uitslagen een overwinning voor de kommunisten aan. Zjirinovski's LDPR volgt op gepaste afstand. De eerste uitslagen blijken tevens het algemene beeld voor de einduitslag te zijn. De Kommunistische Partij van de Russische Federatie (KPRF) van Gennadi Zjuganov behaalt 22% van de stemmen, de LDPR komt uit op ruim 11%, Ons Huis Rusland van premier Tsjernomyrdin krijgt 9,7% en de vrije marktpartij Jabloko komt uit op iets meer dan 7%. De opkomst lag rond de 65%. Slechts vier van de 43 deelnemende partijen behaalden de kiesdrempel van 5%. Zjirinovski's LDPR is in vergelijking met de verkiezingen van december 1993 gehalveerd, en geen van de overige deelnemende extreemrechtse of -nationalistische organisaties wist voldoende stemmen te krijgen voor een zetel in de Doema. Ook hier speelt de faktor onderlinge verdeeldheid een grote rol, waardoor een enorme versnippering van stemmen ontstond en de kiesdrempel zorgde voor veel weggegooide stemmen. Toch is er geen vreugde over het relatieve verlies van de LDPR. Immers, ook de kommunisten van Zjuganov behoren tot de 'roodbruine koalitie', een verzamelnaam voor rechtspatriottistische, nationalistische en neostalinistische organisaties die allen de leuze 'Voor een Groot Rusland' hoog in het vaandel hebben staan. Het verlies van de Sovjet-Unie, of het Russisch Imperium, is voor deze organisaties een vernedering, bestempelt de Russen tot tweederangs burgers, maakt van Rusland een land dat in het westen de hand op moet houden als een hulpbehoevend Derde Wereldland, de rol van supermacht is uitgespeeld en het nabije buitenland bestaat opeens uit onafhankelijke republieken die ooit deel van de Unie of het Imperium hebben uitgemaakt maar nu niet meer voor Moskou willen buigen.
'De overwinning is aan ons'
In het blaadje 'Era Rossii' (Het tijdperk van Rusland) van de Volksnationalistische Partij verscheen voor de verkiezingen een oproep voor een 'meeting'. 'Op 12 december om 16.00 uur vindt er een meeting plaats van de Volksnationalistische Partij op het Theaterplein, gewijd aan de aanstaande verkiezingen van 17 december 1995'.
Theaterplein Moskou. 12 december, half vier. De avondschemering valt al in deze korte dagen van de Russische winter. Op straat is het druk, want veel mensen hebben een vrije dag wegens een 'prazdnik', een feestdag, het is vandaag de dag van de Russische Konstitutie. Twee jaar geleden keurden de Russen in een referendum, gelijk gehouden met de parlementsverkiezingen, Jeltsin's ontwerp-Grondwet goed en als dank hebben ze nu een vrije dag.
v
Een bestelbusje komt het plein opgereden en wordt, cynisch genoeg, geparkeerd achter het grote standbeeld van Karl Marx, waarvoor Lenin op 1 mei 1920 nog in hoogsteigen persoon de eerste steen had gelegd. Uit het busje worden enkele statieven met luidsprekerboxen gehaald, in het midden wordt een mikrofoonstandaard opgesteld. Na enig gemorrel en geknetter komt er geluid uit de boxen: Nazimarsen moeten de aandacht van het publiek trekken. Tegen vieren, de begintijd van de 'meeting', zijn er zo'n dertig mensen aanwezig. Een aantal is gekleed in het zwart en draagt armbanden met een variant op het hakenkruis. Behalve de dertig aanwezigen voor de meeting is ook de Moskouse politie, de militsija, volop aanwezig. Zeker 50 agenten in uniform omsingelen de verzamelplaats, anderen houden vanuit rondom het plein geparkeerd staande auto's de boel in de gaten. En dan zijn er nog de talloze niet-geuniformeerde aanwezigen die ogenschijnlijk niet bij de meeting horen, maar wel ogen en oren op de plaats des onheils gericht houden. De Nazimarsen schallen over het plein, maar weten weinig voorbijgangers aan zich te binden. Even over vieren wordt het bandje met de marsen (ook te koop voor 5000 roebel, ongeveer 1,75) afgezet en klinken met veel geknetter de openingstonen van Beethoven's Vijfde Symfonie, ooit bedoeld als huldebetoon aan Napoleon, maar uiteindelijk toch niet die bestemming gekregen uit onvrede van Beethoven over Napoleon's zelfzuchtige alleenheerschappij. De muziek ebt weg en achter de mikrofoon heeft Ivanov-Sucharevskij plaatsgenomen, leider van de Volksnationalistische Partij. 'Vrienden, kameraden, nationalisten, patriotten, Russen,' zo spreekt hij zijn publiek toe. Hij begint zijn toespraak vrij rustig, maar komt al snel tot vervoering en brult in de mikrofoon. 'Als je geen slaaf wilt zijn en in jou het verlangen brandt naar een nieuw, groot, overvloedig, volks Imperium, kom dan mee achter ons vaandel. De overwinning is aan ons!', besluit hij met veel stemverheffing zijn toespraak.
Tussen het publiek lopen kolporteurs met blaadjes als 'Era Rossii', 'Natsija' (Natie), 'Za SSSR' (voor de Sovjet-Unie) en 'Nasj Otetsjestvo' (Ons Vaderland). Op een tafeltje liggen, behalve de bandjes met Nazimarsen, een aantal brochures uitgestald met overduidelijke symbolen. Een verdwaalde toerist neemt met flitsapparaat een foto van het tafeltje, de puberale jongeman erachter gaat kaarsrecht in de houding staan en brengt vol trots de Hitlergroet.
rechtse organisaties
De Volksnationalistische Partij nam aan de verkiezingen deel in het blok 'Za rodiny' (Voor het vaderland), waarin verder de Russische Unie van Afghanistanveteranen en de maatschappelijk-politieke beweging 'Nieuw Rusland' vertegenwoordigd waren. Er was bij de verkiezingen van 17 december 1995 voor de 'vrienden, kameraden, nationalisten, patriotten en Russen' van Ivanov-Sucharevskij voldoende keuze. Meer dan de helft van de deelnemende partijen kan als onderdeel van de roodbruine koalitie, of rechts daarvan staand, worden aangemerkt. Allereerst was daar de sociaal-patriottistische beweging Derzjava ('Mogendheid') van ex-vicepresident Roetskoj, Afghanistanveteraan en verdediger van het Witte Huis in oktober 1993. Roetskoj is ook kandidaat voor de Russische presidentsverkiezingen van juni 1996.
Verdere rechtse organisaties waren onder andere: Russische Nationale Beweging, Mijn Vaderland, Nationaal-Republikeinse Partij van Rusland (van Nikolaj Lysenko in wiens Petersburgse partijlokaal net voor de verkiezingen een bom ontplofte), Macht aan het Volk, Maatschappelijk-politieke beweging Kongres van Russische gemeenschappen (van generaal Lebed, die de door het uiteenvallen van de Sovjet-Unie nu buiten Rusland wonende 'etnische Russen' wil verenigen) en de Partij Volksunie. Stemmen werden over al deze partijen verdeeld, met als gevolg dat geen van allen de kiesdrempel haalden.
Het 44e vakje op het affichegrote stembiljet was leeg. Hier konden de kiesgerechtigden duidelijk maken dat ze tegen alle kandidaten van de lijst waren. In de uitslagen werd niet bekendgemaakt of mensen dit ook daadwerkelijk gedaan hebben. Ook is niet bekend hoe groot het totale aantal stemmen is op de gezamenlijke rechtse partijen. Ingeschat kan evenwel worden dat het om een behoorlijk aantal gaat. Een volgende toetssteen voor de stand van zaken van de Russische 'demokratie' zijn de presidentsverkiezingen van juni 1996, waarvoor zich totnutoe 13 kandidaten gemeld hebben, waaronder Roetskoj, Zjirinovski en Lebed. De volgende parlementsverkiezingen vinden pas in december 1999 plaats, en zo hoort het ook in een echte demokratie!
Bas van der Plas, voor InSudok, informatie- en dokumentatiecentrum over de voormalige Sovjet-Unie en het GOS.
Dit artikel is verschenen in Kleintje Muurkrant in 1995
