Deel 4: Rumoer rond Zjirinovski

Over geen enkele Russische politikus is de laatste jaren zoveel te doen geweest als over Vladimir Volfovitsj Zjirinovski. Talloze westerse kranten en tijdschriften berichtten over 'het fenomeen', TV-stations stuurden kameraploegen naar Moskou om 's mans meest extreme uitspraken vast te leggen en een groeiende stroom boeken vult de schappen. In veel publikaties wordt Zjirinovski neergezet als een politieke clown, een gevaarlijke gek, een uit de Russische chaos voortgekomen warhoofd, een rechtse extremist, een potentieel gevaar voor de wereldvrede. Aan etiketten heeft het niet ontbroken. Een recente biografie over Zjirinovski, geschreven door Vladimir Kartsev, belicht 'het fenomeen' vanuit een andere optiek en biedt interessante gezichtspunten ter verklaring van de opkomst van Vladimir Volfovitsj.

Toen bij de verkiezingen voor de doema, het Russische parlement, in december 1993 Vladimir Volfovitsj Zjirinovski werd gekozen ging er een schok door de rijen van de Russische 'demokraten' en het Westen. Zij wilden weten hoe het deze demagoog gelukt was de stemmen van ruim 12 miljoen Russen achter zich te krijgen. Volgens Vladimir Kartsev, schrijver van een biografie over Zjirinovski *), heeft het sukses alles te maken met de voorwaarden van de 'bespredel' die het Russische leven domineren. Zjirinovski is volgens hem een produkt van deze voorwaarden, niet de oorzaak.
Bespredel betekent zoveel als 'alles kan'. Het begrip stamt uit de Russische strafkampen, waar men er een geheel eigen jargon op nahield, en raakte ingeburgerd in het kriminele circuit. De betekenis van bespredel nu is het hebben van ongekende mogelijkheden, waarbij men alle regels, wetten en orde aan de laars dient te lappen. Bespredel vulde het machtsvacuüm dat ontstond na het instorten van de kommunistische ideologie en werd de nieuwe moraal in de huidige Russische maatschappij. Het beeld dat Kartsev van bespredel schetst is dat van een Russisch piloot die met zijn vliegtuig rondcirkelt tot de brandstof op is en zich dan te pletter laat vallen in een dichtbevolkt gebied. Wanneer 150 miljoen mensen zich op deze wijze piloot wanen, staat de wereld bloot aan enorme risiko's met radioaktief materiaal, kernraketten en chemische komplexen. Volgens de Amerikaanse FBI zou de Russische mafia over atoomwapens kunnen beschikken en in deze tijd van bespredel eventueel ook in kunnen zetten.

karrière

Kartsev, voormalig direkteur van de grote uitgeverij Mir, kent Zjirinovski van nabij. In 1983 kwam Zjirinovski bij hem in dienst om buitenlandse kontrakten binnen te halen. Kartsev had vaak konflikten met Vladimir Volfovitsj, maar schoot hem ook te hulp toen Zjirinovski werd vervolgd door het plaatselijke (kommunistische) partijapparaat en de KGB. In zijn boek laat Kartsev zien hoe Zjirinovski in zijn jaren bij Mir zijn politieke vaardigheden ontwikkelde en hoe hij in staat was een karrière te scheppen die in een ander tijdsgewricht onmogelijk zou zijn geweest.
De wortels van bespredel liggen in de desillusies van de Russische bevolking over de 'demokraten'. Vooral voormalige partijfunktionarissen hebben de privatiseringen gebruikt om de welvaart van het land te plunderen. Zo heeft het ministerie van defensie buitenlandse bankrekeningen ter waarde van 20 miljoen dollar, terwijl dertig miljoen mensen onder de armoedegrens leven. Onder het kommunisme had de bevolking niet veel geld te besteden, maar er was volledige werkgelegenheid en een behoorlijke levensverwachting. Er was gratis gezondheidszorg, gratis onderwijs en de prijzen voor huisvesting en de eerste levensbehoeften waren zeer laag door royale staatssubsidies. Misdaad, nu welig tierend, bestond volgens de officiële statistieken niet of nauwelijks.
In tegenstelling tot de gevestigde mening in het Westen, die Zjirinovski als een clown of een gek afschildert, gelooft Kartsev dat Zjirinovski een serieus politikus is, zich welbewust van de effekten die hij op zijn publiek heeft. Russen zijn kwaad op hun regering, hebben angst voor de mafia, en voelen zich vernederd door de nu zelfstandige republieken van de oude Sovjet-Unie en door het Westen. Zjirinovski speelt de nar, die waarheid spreekt in een komediantenrol. Hoewel zijn retoriek in het Westen wordt verworpen, spiegelt het de emoties van Russen.

taktiek

Kartsev geeft voorbeelden van de taktiek van Zjirinovski uit de tijd dat zij beiden voor Mir werkten. In die tijd van perestrojka hield Zjirinovski pro-demokratische toespraken voor het personeel toen hij zich kandidaat had gesteld voor een plaats in de lokale sovjet. Hij won, ondanks sabotagepogingen van 'de Partij' en de KGB. Toen hem uiteindelijk de gewonnen zetel werd geweigerd, werd Zjirinovski een held voor de vele Russen die de partij haatten. Tegelijkertijd werd Zjirinovski's groeiende populariteit een groter probleem voor Kartsev. Zjirinovski's aanwezigheid bij uitgeverij Mir werd gekenmerkt door het uitroepen van vergaderingen en demagogische beloften van enorme salarissen en twee maanden vakantie.
In 1989, toen Kartsev de baan van direkteur van de uitgeverij van de Verenigde Naties op zich nam, deed Zjirinovski een gooi naar het direkteurschap van Mir. Hij somde een lijst ideale kwalifikaties op waaraan hij voldeed. Kartsev lukte het het personeel ervan te overtuigen dat Zjirinovski geen kaas had gegeten van het uitgeefvak en dat hij Mir zou ruïneren. Zjirinovski verliet Mir, en richtte zijn partij, de Liberaal-Demokratische Partij van de Sovjet-Unie, later Liberaal-Demokratische Partij van Rusland, op waarmee hij internationaal de aandacht trok.
Net zoals het personeel van Mir uiteindelijk Zjirinovski's demagogie doorzag, zou het Russische volk onder 'normale' omstandigheden er niet warm voor lopen, beweert Kartsev. Maar de mensen zijn wanhopig, de dagelijkse praktijk uitzichtloos. Zjirinovski is de uitdrukking van de woede over het verraad van de leiders van het land en praat over terugkeer naar een tijd toen het leven beter was onder het socialisme. Hij biedt een nationalistisch idee aan; een groot Rusland als eenheidsstaat. Hij beweert dat hij zelfs de mafia zal overwinnen.

'postmodern'

De mensen vergeven Zjirinovski zijn ongekontroleerde feiten, verdraaide logika en onzinnige aanspraken op grondgebied, want hij zegt wat zij willen horen. Het belangrijkste is dat Zjirinovski niet deelnam aan de massale plunderingen door het oude partijapparaat en dat hij persoonlijk geen rijk man is. Zo krijgt Zjirinovski een hoger moreel oordeel toebedeeld dan de zogenaamde demokraten. Terwijl zijn retoriek inspeelt op de menselijke emoties heeft zijn buitennissige gedrag tot doel dat de pers over hem blijft berichten. Kartsev noemt Zjirinovski een 'postmodern' politikus omdat hij weet dat de inhoud van zijn redevoeringen niet relevant is. In werkelijkheid zijn de ideeën van de Liberaal-Demokratische Partij heel wat gematigder dan de uitspraken van Zjirinovski. Hoewel Zjirinovski Jeltsin bekritiseert, steunt hij ook vaak diens politiek; inzake misdaadbestrijding, inzake Tsjetsjenië. Voor veel andere nationalistische partijen is Zjirinovski te gematigd.
In zijn boek legt Kartsev er de nadruk op dat Zjirinovski slechts één facet van de kwaal bespredel is. Het beste is volgens Kartsev hem niet in diskrediet te brengen, aangezien een extremistischer demagoog dan zijn plaats in zal nemen. In de schaduw van Zjirinovski zijn er voldoende potentiële kandidaten. Ook doet Kartsev een dringend beroep op de wereld: 'help Rusland op te staan. Sluit Rusland in je hart en verneder het niet verder'. Politieke stappen om voormalige Sovjetstaten lid van de Navo te maken, of de rol van de Sovjet-Unie in de tweede wereldoorlog te bagatelliseren zijn koren op de molen van anti-westerse gevoelens en extreem-nationalistische demagogen. Dat is gevaarlijk, waarschuwt Kartsev. Het Westen moet volgens hem niet vergeten dat de dodelijke nukleaire kogel in het bespredel-spel van de Russische roulette zit.

mystieke adviezen

In de tweede helft van augustus '95 verschenen in de Russische pers allerlei berichten over de kontakten tussen Zjirinovski en de man die 'de Zuidkoreaanse Nostradamus' wordt genoemd, de 79-jarige mystikus Son Sok U. Deze zou in het verleden reeds de Cubakrisis, de moord op Kennedy, de eerste mens op de maan, het einde van de Vietnamoorlog, de sterfdag van Mao en tal van andere feiten voorspeld hebben. Zjirinovski had de Koreaan naar Moskou gehaald om zich door hem te laten adviseren over zijn verkiezingskampagne. Son Sok U stond op 21 augustus Zjirinovski een uitgebreid konsult toe. "De hele wereld en mensheid zullen worden verenigd," zei de mystikus na afloop op een perskonferentie, "en in Rusland begint dat met de eenheid van alle Russen. Rusland moet vertrouwen op haar wortels en alles bijeengaren dat ooit verloren is. Dat is de manier waarop zij de moeilijkheden zal overwinnen die er nu zijn". Verder wilde hij weinig loslaten. Son heeft opgetreden op universiteiten en in parlementen over de hele wereld. Geen Zuidkoreaanse politikus zal een standpunt innemen zonder hem te raadplegen, zo zei hij. Zjirinovski was nogal onder de indruk van de man en noemde hem 'de tweede versie van Aum Shinrikyo', de leider van de Japanse sekte (met ook een grote aanhang in Rusland) die verantwoordelijk wordt gehouden voor de gifgasbommen in de metro van Tokio. Son zei dat hij precies wist hoe de Russische parlements- en presidentsverkiezingen zouden verlopen, maar er niets over te willen zeggen om 'de natuurlijke gang van zaken niet te verstoren en Rusland niet ongerust te maken'. "Ik kan slechts één ding zeggen. Er zullen geen bloedige konfrontaties zijn, maar het politieke plaatje zal op veel manieren veranderen. Er zullen grote veranderingen komen in de rangen van de politieke leiders. Hele grote veranderingen." De krant Izvestija berichtte dat Son een stralende toekomst voor Rusland had voorspeld en het aantreden van een vrouw als president. Later in de week, op 25 augustus, gaf ook Zjirinovski een perkonferentie waarop hij weer kwistig strooide met ongekontroleerde uitspraken. "Er zal in Moskou een militaire coup plaatsvinden, waarschijnlijk op 27 augustus. De noodtoestand zal worden uitgeroepen en de aangekondigde parlementsverkiezingen komen te vervallen," verklaarde Zjirinovski. Hij zei dat zijn partij een boodschap naar de regering zou sturen met de waarschuwing dat voorbereidingen voor de coup volop aan de gang waren.

de financiën en...

Waar Kartsev in zijn boek niet op ingaat is de financiering van Zjirinovski en zijn Liberaal-Demokratische Partij (LDP). De Partij geeft nogal wat bladen uit en produceerde een lawine van propagandamateriaal tijdens de verkiezingen van december 1993. Hoewel de Partij een bescheiden hoofdkantoor heeft, in een morsige zijstraat van een oude wijk in de Russische hoofdstad, zijn de kosten van propagandamateriaal en verspreiding van dat materiaal hoog. Russische partijen hebben niet de plicht aan te geven hoe zij aan hun geld komen. Ook financiers hebben niet de plicht te melden waar hun geld heengaat. Toch is bekend dat ieder die aktief meewerkte aan de verkiezingskampagne van de LDP tussen 150.000 en 200.000 roebel per week kreeg (230-300 gulden). Het minimumloon bedroeg in die tijd in Rusland 15.000 roebel (23 gulden) per maand! Hoeveel heeft de LDP in totaal aan de verkiezingen uitgegeven? Zjirinovski noemde zelf ooit een bedrag van 1 miljard roebel (1,2 miljoen gulden), terwijl de plaatsvervangend partijvoorzitter Vengerovski het over 250 miljoen roebel had en vooraanstaand ex-partijlid Andrej Savidija bekendmaakte dat de partij ruim een miljard roebel aan schulden had als gevolg van de kampagne. Savidija werd in de perestrojkatijd leider van de naar hem genoemde onderneming en later president van het koncern 'Galand' (een afkorting van GALina -zijn vrouw- en ANDrej Savidija). Hij staat onder verdenking van het feit dat hij zijn koncern heeft opgebouwd met gelden uit de ruif van de kommunistische partij, in totaal zo'n 10 miljoen gulden. Hij wordt beschouwd als een van de eerste geldschieters van Zjirinovski, maar gaf ook geld voor de verkiezingskampagne van de Kommunistische Partij van de Russische Federatie. Savidija bezit een van Ruslands grote kranten, Sovjetskaja Rossija. Na de verkiezingen kwam het tot een breuk tussen Zjirinovski en Savidija. Savidija's verklaring: Zjirinovski duldt geen konkurrenten. Zjirinovski's verklaring: Savidija gaat onzuiver met geld om. Eens heeft Zjirinovski toegegeven dat hij ook financieel gesteund wordt door serieuze banken. En Vengerovski zei in een interview: "We krijgen geld van patriottistische ondernemers uit het militair-industrieel kompleks." Bij het verhaal over de banken duikt de naam op van de Stolitsjny-bank (hoofdstedelijke bank) in Moskou. De bank groeit snel en is zeer toekomstgericht. In 1993 kreeg zij van de Europese Unie het alleenrecht plastic creditcards in te voeren op de Russische markt. Zjirinovski bestrijdt niet geld van de Stolitsjny-bank te hebben gekregen: "Maar het is niet de gewoonte van geldgevers hier al te openlijk over te zijn". Verder worden als geldschieters o.a. genoemd: de Inkombank, een van de oudste en grootste privébanken van Rusland, de vleesindustrie Ekom-PAF uit Abakan en de Aurabank. Nog in 1990 werd op een rekening bij de Inkombank een bedrag van 22,3 miljoen roebel (toen vele miljoenen guldens) gestort uit de kas van het centraal komité van de kommunistische partij. Bij een later onderzoek naar de financiële malversaties van de partij kwam dit aan het licht. Op de vraag waarom de partij zoveel geld op een rekening bij een privébank gestort had was maar één antwoord mogelijk: om het te wassen. Geld van de Aurabank naar de LDPR is makkelijker te traceren. In dat verband is het voldoende te melden dat de plaatsvervangend direkteur van de bank, Eduard Sjuk, tevens parlementariër van de LDPR is.
Nog een naam die in verband wordt gebracht met de financiering van Zjirinovski is die van Anton Nenatsjov. Nenatsjov is sinds 1990 direkteur van de handels- en industrievereniging Rossija. In 1992 wordt hij bankdirekteur en in Nederland laat hij de handelsonderneming 'Salamander Holding' registreren. Sinds 1993 is hij direkteur van de holdingmaatschappij GMM (Global Money Management). Herkomst van het startkapitaal van zijn ondernemingen is onbekend. Nenatsjov zelf ontkent financier achter Zjirinovski te zijn. Op een perskonferentie in Brussel karakteriseerde hij Zjirinovski als 'een mens wiens uitspraken voor Rusland gevaarlijk zijn', en zou financiering van een partij die door zo iemand geleid wordt 'neerkomen op zelfmoord'. Volgens Nenatsjov zijn de berichten over financiering van Zjirinovski in omloop gebracht door 'een lasterkampagne van de Moskouse krant Sevodnja'. (Izvestija, 22 januari 1994). Wat is de waarheid? Eén van Nenatsjov's naaste adviseurs is LDPR-parlementariër Aleksej Sujev, van oorsprong architekt. En toen de Russische regering het GMM verbood nog langer tv-reklame te maken wegens 'onwettige praktijken', eiste Zjirinovski in een brief aan premier Tsjernomyrdin opheffing van dit verbod dat op 'ongegronde motieven' genomen was. Op 10 juni 1994 mocht GMM inderdaad weer tv-reklamespotjes uitzenden.

...de mensen

De spin in het financiële web van de LDPR is penningmeesteres Eleonora Mitrofanova, afgestudeerd ekonome aan de elitaire Moskouse Hogeschool voor Internationale Betrekkingen, en daarnaast direktrice van het ekonomisch-juridisch adviesbureau 'Ekolex'. Van belang is verder de aanwezigheid van Joeri Busov, minister van buitenlandse handel in het schaduwkabinet van de LDPR en regiodirekteur van de firma Neva-Tsjup, en van Viktor Bogaty, voormalig lid van de hoogste raad van de LDPR en president-direkteur van de firma Exodin. Belangrijk voor de LDPR is ook de reeds genoemde plaatsvervangend partijvoorzitter Aleksandr Vengerovski. Vengerovski was lid van het staatskomité voor rekentechniek en informatika (Goskominformatisatsia), een van de belangrijke pijlers van het militair-industrieel kompleks van Rusland. Ook de leider van het partijapparaat, Viktor Kobelev, is afkomstig uit het militair-industrieel kompleks. Hij was konrektor van de Hogeschool voor kadertraining van het Ministerie voor zware industrie (in de praktijk de militaire industrie). Binnen de LDPR maakt hij zich nu sterk om een halt toe te roepen aan de konversieplannen van de Russische regering. In hun lobby voor het militair-industrieel kompleks worden Vengerovski en Kobelev gesteund door de ekonoom Gussjev, eerste LDPR-sekretaris in Saratov, LDPR-parlementariër en ooit plaatsvervangend voorzitter van het kabinet van ministers van de USSR. Naaste medewerker van Gussjev was A.Golubkov, de huidige voorzitter van de reeds genoemde Goskominformatisatsia. Ook noemenswaard is de doctor in de natuurwetenschappen V.Lymar, minister van wetenschap en techniek in het LDPR-schaduwkabinet, en expert op het gebied van de lasergyroskopie, een besturingssysteem voor raketten en als zodanig vooraanstaand lid van het militair-industrieel kompleks. Al deze mensen behoren tot de top van de LDPR. Met deze mensen, wetenschappers en zakenlieden, onder handbereik heeft de LDPR het niet nodig, zoals de kommunisten in 1917, om banken te beroven om de revolutie te financieren. Met een dergelijk kader in de partij is het duidelijk dat de LDPR niet alleen de partij van Zjirinovski is. Achter hem staan mensen die precies weten wat zij willen en wat zij kunnen bereiken; Zjirinovski zelf is het uithangbord dat voor stemmen zorgt. En Zjirinovski is de leider, die net zolang leider mag blijven als zijn volgelingen dat willen.

*) !Zhirinovsky!: An insider's account of Yeltsin's chief rival & "Bespredel" -the New Russian Roulette, door Vladimir Kartsev. Uitg. Columbia University Press, New York. Prijs $ 24.95.

InSudok, informatie- en dokumentatiecentrum over de voormalige Sovjet-Unie en het GOS, postbus 11061, 5200 EB Den Bosch.

Dit artikel is verschenen in Kleintje Muurkrant in 1995