Zin en onzin over Antroposofie

Onderstaand artikel is een reactie op het in het artikel "Bloed is een zeer bijzonder sap" waarin een link werd gelegd tussen theosofie, antroposofie en de begin van deze eeuw opkomende rassentheoriën die even later door de nazi's zouden worden gebruikt.

Het antroposofische gedachtengoed wordt vooral systematisch gemythologiseerd door hen die dat gedachtengoed niet delen, en niet zozeer door de aanhangers ervan. Degene die dit gedachtengoed wil misbruiken om misdaden te rechtvaardigen kan ze -net als elk gedachtengoed - uit het verband rukken, opblazen en in z'n eigen straatje aanpassen. Niet alleen de antroposofie, maar vele ideologieën of kollektieve ideeën zijn al misbruikt door types die geen verantwoording wilden dragen voor hun eigen gedrag, maar zich verschuilen achter al wat zich voordoet.
In naam van de vrede zijn inmiddels al miljoenen mensen vermoord. Is vrede daarom 'eigenlijk' een fascistisch fenomeen, dat kwaadwillenden tot slechte gedachten aanzet? Hoeveel mensen, en met name vrouwen en kinderen, zijn in naam van liefde/relaties/seksualiteit misbruikt, mishandeld of gedood? Deugt het idee van liefde misschien niet, zijn alle mensen die van seks houden dan potentiële verkrachters of zetten relatiegedachten mensen aan tot misdaden? Onder de vlag van socialisme/communisme is jarenlang een terreur beleid gevoerd in oostbloklanden. Hoeveel zijn er niet naar Siberische werkkampen gedeporteerd, spoorloos 'verdwenen' of neergeknald bij het ijzeren gordijn? Zet het socialistisch/communistische gedachtengoed 'dus' aan tot vrijheidsberoving, dwangarbeid, marteling en doodslag? Bij kraakrellen zijn nogal wat toegestroomde herrieschoppers geweest die niets met de kraakbeweging te maken hadden, maar gewoon hun agressie wilden botvieren. Zet het streven naar betaalbare woonruimte, tegen leegstand en voor behoud van monumentale panden 'dus' mensen aan tot karakterloos vandalisme? Heeft Luud Schimmelpenninck met z'n witte fietsenplan mensen aangezet tot diefstal? Om even verder te gaan in jouw a + b = c redenering: Is Mahatma Gandhi, de leider van de onafhankelijkheidsbeweging in India, die probeerde alle godsdiensten en volkeren bij elkaar te brengen in geweldloos en vreedzaam verzet tegen het Engelse kolonialisme, van hetzelfde hout gesneden als Karl Haushofer die de nazi's inspireerde, alleen vanwege het feit dat beiden putten uit dezelfde Indiase bronnen van oude Vedische kennis, en 'dus' daarom een nieuwe loot aan jouw wantrouwen? Als je jouw redenering konsekwent doortrekt, zouden alle aardbewoners akuut moeten stoppen met het zoeken naar elke meerwaarde in het leven die uitstijgt boven eten, slapen en zich voortplanten. Ook jijzelf zou nooit meer je mening moeten vertellen, want vandaag of morgen komt er een slechtwillend mens die jouw gedachten misbruikt, verdraait en uit elkaar trekt en ze gebruikt voor lagere doelen. Nu komen we bij de kern waar het eigenlijk om gaat. Voor elk kwaadaardig mens geldt 'alles wat m'n medemens bedenkt, kan ik wel voor m'n eigen karretje spannen'. Voor elke onderdrukte groep geldt: 'alles wat op deze wereld wordt bedacht, kan op een of andere manier wel tegen hen gebruikt worden'. Dat is al zo lang als de mensheid bestaat, en niet plotseling ontstaan toen Rudolf Steiner rond de eeuwwisseling z'n mond open deed.
Racisme bestaat al tientallen eeuwen en wordt gevoed door eenzijdig slachtofferstandpunt, het zoeken naar zondebokken en negatief denken. Een leerstelling die zich baseert op positief denken, groei en ontwikkeling is per definitie niet in staat om negativiteit op te roepen. Negativiteit hoeft trouwens niet van buitenaf gevoed te worden, het voedt zich nl. als schimmel dat op elke etenswaar zal gedijen. Het is niet de schuld van dat eten zelf. Mensen met een zwartgallige, negatieve en doemdenkerige levensinstelling, kunnen elke goede gedachte, hoe integer en zuiver ook, omlaag trekken en tot voorwerp van achterdocht maken. Zo zie je ook in deze tijd weer grootscheepse racistische en onderdrukkende tendensen die hiermee te maken hebben. Joegoslavië, Rwanda, nu weer Nigeria, in Amerika een hetze van islamitische kleurlingen tegen joden, en dat allemaal omdat mensen elkaar de schuld geven van hun eigen ellende en maatschappelijke positie, begeleid door een zee van negativiteit en machtsbehoefte. Je mag stellen dat de ideeën van Steiner gewetensvol, menslievend en konstruktief bestudeerd moeten worden (zoals elke ideologie en filosofie), en je kunt ook stellen dat hij wel wat voorzichtiger had mogen zijn met zijn leer over rassenevolutie. Steiner was een vertrouwensvol en wat naïef mens, die niet heeft voorzien dat z'n leer wel eens op heel andere manieren uitgelegd had kunnen worden door mindere lichten. Als hij dat had beseft was hij misschien bedachtzamer geweest; ook in z'n persoonlijke leven heeft hij schade ondervonden door z'n grote vertrouwen in anderen. Deze naïviteit mag je hem misschien aanrekenen, maar dan heb je het wel over iets anders dan over de inhoud van de antroposofie. Het feit dat altijd wel ergens mensen een scheve schaats rijden, zegt niets over de kwaliteit van het ijs, maar in jouw redenering wel. De even harde feiten dat veel meer mensen iets goeds doen met antroposofie, laat je buiten beschouwing. Jouw kritiek is vooringenomen-selectief en dient maar één doel: bewijzen dat slechtwillende eventueel racistische denkbeelden kunnen putten uit en gebruik maken van een selectief deel van het antroposofische gedachtengoed. Dat ene onderdeeltje uit een groter geheel is eenvoudig aan te tonen wanneer je categorisch naar je eigen standpunt toe redeneert. En zelfs die redenatie gaat voor een deel mank. Antroposofie is namelijk niet uit de theosofie voortgekomen. Steiner sloot zich, na uitnodiging, aan bij de Theosofische Vereniging, lang nadat zijn eigen wereldbeeld uit zelfstandig geestelijk onderzoek was voortgekomen. Al waren er een aantal overeenkomsten, het cruciale verschil tussen beide stromingen was dat de theosofie zich voornamelijk baseerde op het oude voorchristelijke mysterieweten, middels een spirituele dogmatiek die voortkwam uit oude Indische wijsheid, aangevuld met openbaringsleer van Blavatsky. Steiner gaat in de antroposofie echter vooral uit van de spiritualiteit van het Christusmysterie en stelt dat ieder mens, via de Golgothakrachten, door zelfonderzoek zijn eigen band met de geestelijke wereld kan leren herkennen en gestalte geven. Verder betrekt Steiner, in tegenstelling tot de theosofen met nadruk het kunstzinnige element als factor in de geestelijke ontwikkelingsweg, als methodiek om het materile/zintuiglijke naar een hoger plan te brengen en z'n eigen mysteries te leren aarden. De esotherische scholing die beide groepjes gaven volgden al snel hun geheel eigen weg. Steiner heeft zich helaas laten verleiden door tijdelijk deel te nemen aan de Theosofische Vereniging alleen omdat hij daardoor beter in staat was voor een gehoor te spreken en uiterlijke structuur aan zijn antroposofische scholing te geven. De breuk rond de wederkomstgedachte (waarvan Krishnamurti later zelf benadrukte dat hij geen Maitreya was) was allerminst onverwacht en was het laatste symptoom van de kloof die altijd al bestaan heeft tussen theosofie en antroposofie. Het feit dat Karl Haushofer als gedoodverfd theosoof de nazi's een alibi gaf, zegt dus evenveel over Steiner als over b.v. een dierenbeschermer die later racistisch wordt, of b.v. een non die op een dag gaat tapdansen. Precies eenzelfde verhaal kun je vertellen over de eerder genoemde vredesgedachte, relaties communisme, kraakbeweging en elke andere beweging of ideologie.
Weet je dat een van Steiners beste vrienden burochef was van een vereniging ter bestrijding van het antisemitisme, of dat een door antroposofen druk ingevulde petitie tegen uitzetting van de twee Iranezen is verstuurd? Waarschijnlijk niet; ik ga hier ook niets zitten bewijzen omdat dat overbodig is. Maar het zijn illustraties die laten zien hoezeer jouw betoog afwijkt van de realiteit. Behalve kortzichtig, is het ook niet slim om zondebokken voor vreemdelingenhaat en racisme te zoeken onder idealistische groeperingen. Want, afgezien van het feit dat je eigenlijk precies hetzelfde doet als racisten ( namelijk het zoeken van zondebokken via selectieve verontwaardiging en door het opblazen en uit hun kader trekken van details) kunnen alle veelsoortige idealisten elkaar in de toekomst misschien wel 'ns hard nodig hebben in de algemene strijd voor menswaardigheid. Alle groepen die daar mee bezig zijn hebben iets beters te doen dan elkaar te wantrouwen, verdacht maken of veroordelen. Degenen waar het werkelijk om gaat, lachen zich namelijk rot als allerlei soorten idealisten tegen elkaar worden uitgespeeld, en zo hun krachten versnipperden. Wie een hond wil slaan, zal altijd wel ergens een stok vinden, maar de wereld heeft er meer aan als we met z'n allen kijken hoe we de toekomst gaan inrichten, en bij voorkeur door een ontvankelijke en konstruktieve opstelling.
Wie vraagtekens bij het werk van Steiner heeft (why not), hoeft zich er echter niet van te weerhouden om te onderzoeken of dit misschien ook iets goeds te melden heeft, waar individuen of groepen iets aan hebben. Een hardnekkig misverstand rond de antroposofie, is het idee dat het zweverig, "mystiek" of onwerkelijk is. Niets is minder waar. Steiner stelde erg veel belang in aardse dingen als techniek, wis- en natuurkunde, biologie, scheikunde, architektuur. In het Vrije Schoolonderwijs krijgt dit een belangrijke plaats, en de manier waarop dit gebeurt is een veelzijdige, die alle wezensdelen van de mens aanspreekt. Niet alleen het rationele, cognitieve leerproces krijgt daar aandacht, maar ook het kreatieve proces om tot daar te komen. waarneming, nadenken over wat je ziet, vragen stellen, onderzoeken en bovenal een direkte ervaring zodat de leerstof geen 'object' blijft, maar innerlijk beleefd kan worden. Al het geleerde wordt begeleid door kunstzinnige invalshoeken, dichtkunst, toneel, vormgeving; geen menselijke mogelijkheid wordt onbenut gelaten. In onze materialistisch/rationele maatschappij, gericht op prestatie en competitie (en daarmee op een afval-race die grote groepen kansarmen als een bedroevend spoor achterlaat) is een antroposofische benadering een mensvriendelijke, zorgzame onderwijssoort, die niet gericht is op het kweken van toekomstige werknemers en consumenten, maar op het in bloei zetten van het totale menselijke potentieel. Ook de geneeskunst en de bouwkunst, alsmede de Biologisch Dynamische landbouw streeft naar dezelfde bloei, gebruik makend van de krachten die al in de natuur werkzaam zijn, in een harmonische afstemming. Bij al deze terreinen wordt intensief gebruik gemaakt van wat de mens kan waarnemen op fysiek en metafysisch gebied: kleuren, klanken, vormen die het kunstzinnige gevoel, en de menselijke behoefte aan beelden en symbolen, richting kan geven. Steiner baseert zich daarbij op de drieheid denken/voelen/willen, die in ieder mens overeenstemming zoeken. Wat is daar voor mythologisch aan? Steiner zet een mens aan het werk, dat wel, je moet er moeite voor doen om je deze levensbenadering eigen te maken. Geen hapklare brokken die je tussendoor even consumeert. Een antroposofische levensbenadering vereist tijd, aandacht en zorgzaamheid, kritisch en wakker blijven, niet zomaar gedachtenloos of achteloos je zaakjes afraffelen. daarnaast, of daarboven, benadrukt Steiner de groei naar spiritualiteit, als geestelijke ontwikkeling die de totale menselijke evolutie dient. Ook daarvoor moet moeite gedaan wordt. Wie echter denkt de wereld van de geest even snel te kunnen doorgronden, vergist zich. Ook hier moet moeite voor gedaan worden, aandacht, waarneming en beleving moeten daarop ingesteld worden. Wie die moeite niet wil doen, of al snel weer afhaakt, of het zelfs in het geheel niet ziet zitten, zal zich teleurgesteld voelen. En desnoods het geheel als populistische dooddoener afdoen met een "Jomanda-sausje". Geestelijke zoekers die het niet snel opgeven, zullen geleidelijk steeds meer ontdekken. Wie kent niet de uit Amerika overgewaaide, op computers ontwikkelde, drie-dimensionale-tekeningen. Ook daar moeten sommigen uit-den-treure op studeren, tot ze het ineens "zien". Zo is het ook met de niet-fysieke werelden waar Steiner steeds op wijst. Het gebied van de geest is een oneindig krachtenveld. Als je daar niet in thuis bent, moet je daar niet mee spotten (als je tenminste je verstand gebruikt, en dat is wel te hopen als je ook al je geest niet benut). Wat "Jomanda-achtige" taferelen betreft, misschien berusten die deels wel op massa-suggestie, maar deels zeker ook op waarheid. Overal ter wereld komen wondergenezingen voor of andere dingen die wij, rationeel-materialistisch ingestelde westerlingen, niet kunnen verklaren. Toevallig ben ik zelf, ergens anders, getuige geweest van onverwachte indrukwekkende genezingen die je met je botte abc-verstand nauwelijks te bevatten zijn (die overigens kalm, serieus, in zeer kleine kring plaatsvonden, zonder show of rinkelende kassa's). Ik durf niet te beweren dat ikzelf zo goed thuisben in geestelijke levensgebieden, maar goed genoeg om, na zulke ervaringen, op zoek te gaan naar het hoe en waarom van zulke dingen. Op die manier kwam ik een kleine 10 jaar geleden als vanzelf uit bij onder andere de antroposofie. Wat dus voor de een vage, mystificerende trucage lijkt, zal voor een ander een waarheid zijn, net zo stevig en konkreet als de tafel waar je nu aan zit te lezen. Als Steiner het in zijn boeken dus over natuurwezens, engelen of geestesrijken heeft, is dat zeer konkrete informatie. Ook voor wie dat niet ziet, of er allerlei akelige bijgedachten bij krijgt. Daarover het volgende: Wie in begerigheid of machtsbehoefte spiritualiteit probeert te forceren of af te dwingen aan het universum, wordt gemakkelijk een prooi van lagere energieën. Wat dat betekent kunnen we zien bij figuren als Karl Haushofer, Hitler, en vele anderen die uit zijn op destructie en overheersing. Goethes 'Faust' is een variatie op hetzelfde thema. De 'ingewijden' uit het nazi-bolwerk waren inderdaad ingewijd, en wel in het lagere krachtenveld van destructie en haat. Zij bedienden zich dus van een heel ander soort spiritualiteit als die waar religieuzen, waarheidszoekers, een aantal new-agers en ook de antroposofie zich mee bezig houden. De spiritualiteit waar Steiner naar streeft, heeft niets mysterieus of zweverigs, maar begint bij het eigen zintuiglijke waarnemen, de eigen gedachtenwereld en bovenal de liefde en het respect die een mens kan of wil opbrengen. Vanuit zo'n aandachtige levenshouding komt een mens vanzelf verder, als hij probeert het fysieke te overstijgen en zich vragen stelt over het meta-fysische van z'n bestaan. Wie zich daarmee serieus, aandachtig en geduldig bezighoudt, ontwikkelt binnen in zichzelf een geestelijke ruimte, waardoor hij plaats maakt voor hogere energieën. de kwaliteit en de aard van die energieën kan elk mens eenvoudig toetsen: als je je daardoor een echter, kwalitatiever en vollediger mens voelt, met meer interesse in het bestaan, en positief geïnspireerd, ben je bezig met een gezonde spiritualiteit. Het begint dus zeer nuchter, en ook je uiteindelijke oordeel er over kan heel nuchter zijn, mits het natuurlijk om een gezonde, mensvriendelijke spriritualiteit gaat. Steiner geeft wel een structuur aan, maar legt steeds opnieuw de nadruk op zelfonderzoek, eigen waarneming, eigen beleving en eigen verantwoordelijk. Uiteraard kan men ook zonder antroposofie of andere ideologische groeperingen, hetzelfde resultaat bereiken. Met vele religies, geestelijke stromingen of andere bewegingen, heeft ook de antroposofie gemeen dat ze beginnen met de eigen levenshouding, eerbied voor de wereld en voor de mensheid, om dan pas tot geleidelijke geestelijke groei te komen. Dit heeft dus niets met vage mythologie te maken en is voor elk mens uitvoerbaar en bereikbaar.

Ik ben zeer benieuwd naar reacties, mits ze natuurlijk het nivo van wantrouwen, verdacht of belachelijk maken overstijgen. Dat is verspilde energie die je beter kunt gebruiken om voor jezelf of anderen iets nuttigs te doen. Maar een kritische/inhoudelijke bijdrage past wellicht beter in het Kleintje. Daarbij stel ik voor: wat doen we in de toekomst in het kader van dit soort onderwerpen, new-age achtige of filosofische toestanden, tegen het licht van je idealen en/of frustraties ofwel: voor een menswaardiger wereld ??!!
groetje, Erna.

Dit artikel is verschenen in Kleintje Muurkrant nr 292, december 1995