In Kleintje Muurkrant nummer 312 (11 juli) reageerde Peter Edel op mijn reactie op Willem Oltmans' geschrift 'Haagse bedriegers'. Peter Edel heeft het opgenomen voor Oltmans en voor het nodige tegenwicht gezorgd. Daarbij vraagt Peter Edel zich af waarom ik de naam Werner Verrips niet heb genoemd. Peter noemt de zaak Verrips als aanwijzing voor CIA-betrokkenheid bij de staatsgreep van Suharto. Wat dat betreft had ik Verrips echter niet hoeven noemen want ik schreef over NEDERLANDSE betrokkenheid. (Ik ben geen Amerikaan.) Maar inderdaad, ook in dat verband had ik hem zeker moeten noemen. Voordat ik mijn verzuim uitleg, wil ik eerst de zaak Verrips nog even samenvatten, op basis van Oltmans' boek 'Den Vaderland getrouwe'.
de zaak Verrips
De Nederlander Werner Verrips, die een tweelingbroer zou hebben, was vanuit het Nederlandse verzet naar een spionnenschool in Moskou gegaan, daarna als Nederlands soldaat naar Indonesië vertrokken en was daar dubbel overgelopen: naar het Indonesische leger en naar de CIA. Omdat de zaken tegenvallen overvalt hij een bank, wordt gepakt; zit gevangen, gaat terug naar Nederland en wordt hier wegens desertie nog eens vastgezet. Dit vertelde hij Oltmans. Tijdens het eerste gesprek tussen deze twee mannen voelde Oltmans zich bedreigd door Verrips (pagina 171, 189) Oltmans merkt daarna dat Verrips zich 12 uur per dag intensief bezighoudt met de overdracht van Nieuw Guinea, zoals hij zelf ook had gedaan. (188) Verrips zou, net als Oltmans, als discreet medewerker voor de Bilderberggroep werken, die ook bekend staat als Groep Rijkens. Dat was een groep mannen die in het geheim hun gezamenlijke belangen in de wereldpolitiek bespraken onder leiding van prins Bernhard. Oltmans werkte voor deze groep vanuit een diplomatieke en journalistieke achtergrond, Verrips vanuit zijn militaire/boeven achtergrond. Verrips werkt Oltmans de groep Rijkens uit, waarin de blonde journalist vanwege onwelgevallige publikaties niet langer welkom was. (195) Oltmans sloeg daarna terug met openbaringen over Verrips; "Het kabaal in de pers was formidabel" (194). Hier volgde zelfs een nog grotere rel op waarbij Luns en prins Bernhard betrokken waren. Er moet in 1962 dus al een fors knipselarchief over Verrips hebben bestaan. Dan leert Oltmans Verrips persoonlijk kennen als buurman van zijn ouders en zelfs waarderen als huisvader. Verrips geeft hem in 1963 een 16 pagina's tellend rapport, wat Oltmans later een "blueprint" voor de coup van Suharto noemt! (212) Het is in zijn geheel opgenomen in 'Den vaderland getrouwe'.
Januari 1964 roept Verrips Oltmans te hulp tegen Paul Rijkens, waarmee hij een conflict heeft. Als Verrips, die in de schulden zit, het faillissement van Rijkens wil aanvragen, vraagt Verrips of Oltmans ook een claim wil leggen op het Rijkens-kapitaal. Oltmans doet niet mee.(219) Verrips openbaart in de pers, via Henk Hofland, lastige details over de Groep Rijkens om zo de druk op te voeren. Verrips weet zich gesteund door Indonesische generaals als Nasution en Parman, voor wie hij zich dan ook bezighoudt met de oorlogskwestie rond Maleisië. Verrips bedreigt verder Van Konijnenburg - de KLM-man in de groep Rijkens - en heeft laaiende ruzie met Zwolsman, onroerend-goedspeculant in Den Haag en omstreken.
Op 18 oktober 1964 heeft Willem Oltmans in het New York Hilton Hotel een gesprek met het hoofd van de inlichtingendienst van het Indonesische leger, Parman. Het onderwerp is Verrips, Parman zoekt hem. Oltmans belt Verrips op en verbindt hem door met Parman. Een week later belt Verrips Oltmans terug om te vragen waarom hij hem die rotstreek heeft geleverd. Het was voor Oltmans "de laatste keer dat ik zijn stem hoorde." (234)
Verrips sterft op 4 december 1964 tijdens een vreemd auto-ongeluk. Dan blijkt dat hij de dag voor zijn dood de journalisten Henk Hofland, Pierre Claessens en René van Eyk heeft gebeld met het verzoek: "als mij wat overkomt, zoek het dan uit, want men wil mij vermoorden." Dat onderzoek loopt op niets uit, hoewel ook de befaamde Utrechtse paragnost Croiset wordt geraadpleegd. Nadat Croiset een beeld door had gekregen wilde hij verder niets meer zeggen over deze "hoogst gevaarlijke en smerige affaire." (235)
professor Wertheim
Dus inderdaad! Werner Verrips is een naam die ik niet had mogen vergeten. Ik had deze "smerige affaire" zeker moeten noemen in de rij aanwijzingen voor Nederlandse betrokkenheid bij de staatsgreep van Suharto. Waarom heb ik het niet gedaan? Eh, Luiheid, beste lezer. Toch had ik al wat vergeefse pogingen in het werk gesteld om meer van deze zaak te weten te komen. Bijvoorbeeld tijdens een symposium over de politieke toestand in Indonesië te Utrecht, waar ik vanwege vrijwilligerswerk naar binnen mocht. Ik ontdekte daar op de gang, tijdens een pauze, de heer Coen Holtzappel. Ik wist uit het boek 'Indonesië: de waarheid omtrent 1965' dat hij een belangrijk onderzoeker van de staatsgreep van 1965 is. Deze onderzoeker moest mij meer kunnen vertellen en ik stapte dus op Holtzappel af en overviel hem met een vraag naar de figuur Werner Verrips. Hij reageerde lichtelijk furieus, alsof ik Verrips' nagedachtenis bezoedelde, zo kwam mij voor, en de wetenschapper draaide me rapido zijn rug toe. Dat was verkeerd aangepakt... Een andere poging deed ik na het lezen van een stuk over Suharto's staatsgreep door prof. Wertheim in het tijdschrift Derde Wereld. Tot m'n ergernis stond boven het stuk 'Wanneer gaan de archieven open?' en daarmee werden AMERIKAANSE archieven bedoeld. Dat prikkelde me tot het opstellen van een brief aan de schrijver om te informeren naar aanwijzingen voor Nederlandse betrokkenheid, zoals de affaire Verrips. Spoedig ontving ik antwoord: "Wat Verrips betreft: je hoeft alleen maar de pagina's 168-172 van 'Den Vaderland Getrouwe' er op na te lezen, om te weten om wat voor leugenaar en misdadige avonturier het hier gaat. Ik heb trouwens nergens in Oltmans' boek gevonden, dat Verrips voor de Nederlandse overheid zou werken - er wordt alleen gesproken over werken voor de CIA. Ik kijk dus wel uit om op zulke zwakke basis van 'Nederlandse betrokkenheid' te reppen."
De emeritus-hoogleraar was dus zeer voorzichtig. Daardoor vroeg ik me af waar ik me eigenlijk mee bemoeide. Maar toen vond ik in een archief van de CPN een mapje krantenknipsels uit 1970. Het Parool citeerde op 6 augustus 1970 onder de kop: 'Wertheim en Verkuyl onthullen' "Indonesiërs peilden hier in 1965 meningen over komende staatsgreep" deze uitspraak van Wertheim: "Op 13 februari 1966 heeft professor Verkuyl mij verteld dat hij voordat de staatsgreep plaatsvond bezoek kreeg van een Indonesische missie die in ons land vertrouwelijke besprekingen voerde met onder meer het bedrijfsleven. De missie wilde weten hoe Nederland zou staan tegenover een machtsgreep van een aantal generaals, die naast Sukarno wilden gaan regeren. Professor Verkuyl wilde die missie toen alleen ontvangen in het bijzijn van ambassadeur Tjondronegoro en daar ging de missie niet mee akkoord."
Volgens de krant erkende Verkuyl het ontvangen van een deputatie komplotteurs maar hij zei er meteen bij dat het communisten waren geweest. Verkuyl schoof de schuld van de staatsgreep dus op de communisten en indirect ook naar de - communistische - prof. Wertheim.
Ik moest dus nog eens prof. Wertheim aan zijn jasje trekken. Hoezo geen Nederlandse betrokkenheid!? Hoe zat dat met Verrips!? Gewapend met recorder en microfoon zocht ik hem op. Ik kreeg een uiteenzetting over zijn reconstructie van de gebeurtenissen rond de staatsgreep. Ik legde het knipsel op tafel. Uiterst behoedzaam vertelde hij nog eens precies wat hij al eerder had gezegd, ook over Verrips. Terug in de studio kon ik vaststellen dat de batterij in de microfoon leeg was, maar dat de interne mike van de recorder wel had gewerkt. Het gesprek stond gelukkig wel op het bandje, al was het zachtjes. Terwijl ik het bandje moeizaam afluisterde bekroop me het gevoel dat ik de stem hoorde van iemand die probeerde mensenlevens te sparen. Het was toen 1995 en er was op dat moment sprake van de mogelijke vrijlating van Soebandrio, een van de vele gijzelaars van Suharto en, als ik me niet vergis, een persoonlijke kennis van Wertheim. En weer vroeg ik me af waar ik nou eigenlijk mee bezig was.
Ik nam het knipsel er nog eens bij en besefte toen pas het belang van de datum... de confrontatie tussen de proffen Verkuyl en Wertheim was begin augustus 1970. Een maand later zou Suharto zèlf hier in Nederland komen op uitnodiging van Prins Bernhard. En dàt was een nog veel grotere confrontatie; want het was inmiddels ook in Nederland bekend dat Suharto een bloedbad had aangericht, waarbij misschien wel een miljoen mensen zijn omgekomen, en dat er honderdduizenden politieke gevangenen in concentratiekampen zaten; en dat Suharto de gevangen president van de RMS had laten executeren...
Die meneer kwam hier even mensen in hun gezicht glimlachen en dat gaf dus problemen. Het bezoek van Suharto aan de SS-er Prins Bernhard zou leiden tot de staat van beleg in Nederland, waarbij bruine mensen Den Haag niet meer in mochten en helikopters, waaruit mitrailleurs staken, boven de stad cirkelden. Bij een gewapende actie van de RMS, die de oorlogs- verklaring van Bernhard & z'n militairen had aangenomen, liet een Haagse politieagent het leven. En dat was nog maar het begin van de Molukse guerrillaoorlog in Nederland. En ik had in dat kader geïnformeerd naar mogelijke Nederlandse betrokkenheid bij de machtsgreep van Suharto en medeplichtigheid aan de holocaust in Indonesië... vanwege Verrips! Ik had duidelijk mijn huiswerk weer niet gedaan.
Dit verhaal, beste lezer, wilde ik u besparen. Het is vanwege Peter Edel dat ik deze "hoogst gevaarlijke en smerige affaire" Verrips oprakel. Als u meer wilt weten over Nederlandse betrokkenheid bij 1965 kunt u in het boek 'Den Vaderland Getrouwe' van Willem Oltmans lezen over 'Web' Verrips.
Willem Oltmans
Ik ben verder niet van mening, zoals Peter, dat Oltmans en Verrips niet met elkaar vergeleken kunnen worden. Allebei hebben ze voor de groep Rijkens gewerkt, en voor Indonesiërs, ze hadden allebei contacten met communisten en Amerikanen, en allebei hadden ze een speciale verhouding met het koningshuis, en dat allemaal vanuit dezelfde interesse voor de kwestie Nieuw Guinea (Goudkust) en de Nederlands Indonesische betrekkingen in het algemeen. Hoezo niet te vergelijken, dus? In een historische roman over de betekenis voor het Verre Oosten van het Hof-conflict (ook bekend als de Greet Hofmans-affaire, bij sommigen als Bernhards machtsgreep) zouden deze mannen niet misstaan als hoofdrolspelers; Oltmans aan de Juliana-zijde en Verrips aan de Bernhard-kant, zo stel ik me voor.
En, maar, als Peter denkt dat Wim Oltmans niets met de CIA te maken had, vraag ik me af: waarom eigenlijk niet? Je kan in 'Den Vaderland Getrouwe' bijvoorbeeld ook nog dit lezen: Oltmans had in de zomer van 1962, in het Finale restaurant in Greenwich Village in de USA, een gesprek met ene Ujeng Suwargana waarbij voor het eerst sprake is van een "Dewan Jendral", een generaalsraad die een komplot zou smeden tegen Sukarno (205). Later dineert Oltmans met Sriamin en vertelt het gerucht door, Sriamin reageert afwijzend. Dan bespreekt Oltmans de zaak met ambassadeur Sukardjo, maar die wil er ook niet van horen. Dan weeft Oltmans tijdens een lezing voor de Universiteit van Wisconsin enige passages in over het mogelijk bestaan van een raad van Indonesische generaals die Sukarno zouden willen afzetten. Hij noemde met name Nasution, Yani en Roeslan Abdulgani, die daarna bij Oltmans' vriend Sukarno op het matje moesten komen omdat zijn verhaal verder werd verteld door Associated Press waardoor het ook in de Indonesische pers terecht kwam. (206, 207) De chef van de Indonesische strijdkrachten, Nasution, werd daarna zelfs weggepromoveerd. Door middel van dit opgeklopte gerucht heeft Oltmans dus invloed op het Indonesische leger uitgeoefend, en dat terwijl Indonesië en Nederland in staat van oorlog met elkaar waren over het goud en de olie in Nieuw Guinea. Dat was dus wel een bijzondere prestatie. Geen wonder dat Willem ontevreden is over z'n HAT-eenheid! En dit alles is vooral opvallend omdat het spookbeeld van een generaalsraad die de macht wilde grijpen later een belangrijke rol heeft gespeeld bij Suharto's staatsgreep: leden van Sukarno's lijfwacht hebben de "generaalsraad" daardoor ontvoerd en vermoord. Vanwege het gerucht waren ze bang voor een staatsgreep. Maar nadat deze belangrijkste generaals uit de weg waren geruimd kwam voor Suharto de weg vrij om de macht te grijpen. Willem Oltmans vermeld zelf (207) dat volgens Van der Kroef - in Pacific Affairs jaargang 43 nummer 4, pagina 569 - Oltmans als eerste is begonnen over een generaalsraad, en Oltmans spreekt dat verder niet tegen. De roots van dit belangrijke onderdeel van de coup, die volgens velen volgens een "CIA-scenario" is verlopen, liggen dus bij Oltmans. Bovendien heeft hij dit gerucht opgeklopt in de USA, midden tussen de Amerikanen, die het ook doorvertelden. Ik denk niet dat het dan te ver gaat om te denken dat dit wijst op een verband tussen de CIA en Oltmans. Ik moet hier aan toe voegen dat ikzelf niet begrijp wat de CIA eigenlijk is. Ik heb dat wel eens aan Oltmans gevraagd, maar hij had toen geen zin om me dat uit te leggen.
De staatsgreep van Suharto op 1 oktober 1965 en de slachtoffers die daarna zijn gevallen wordt in Nederland maar door een handjevol Indonesische bannelingen herdacht. Het is vreemd dat de staatsgreep, waarbij de Nederlandse betrokkenheid enorm is geweest en die ook op de Nederlandse geschiedenis zo'n bloedige invloed heeft uitgeoefend, niet door Nederlanders wordt herdacht.
Frank Willems
(Meer informatie over dit onderwerp op internet-adres www.antenna.nl/wvi/nl/ic)
Dit artikel is verschenen in Kleintje Muurkrant nr 313, 26 september 1997